شواهد نشان می‌دهد که با وجود پایان جنگ و درگیری‌های نظامی میان جمهوری اسلامی ایران و اسرائیل، یکی از مهم‌ترین جبهه‌های این تقابل نه‌تنها خاموش نشده، بلکه همچنان فعال است، اما این بار به جای آسمان و میدان نبرد، زیرساخت‌های دیجیتال و شبکه بانکی را هدف قرار داده است.

از آغاز اختلال گسترده در خدمات بانک‌های دولتی ایران، از جمله ملی، صادرات، تجارت، و توسعه صادرات بیش از دو هفته می‌گذرد و با وجود وعده‌های مکرر برای رفع مشکل، گزارش‌های مردمی و اطلاعیه‌های رسمی نشان می‌دهد آثار این بحران همچنان ادامه دارد.

هم‌زمان با تداوم اختلال‌ها در ایران، گزارش تازه رویترز از افزایش چشمگیر حملات سایبری منتسب به حکومت ایران علیه اسرائیل، تصویری روشن‌تر از ابعاد این نبرد پنهان ارائه می‌دهد.

یوسی کارادی، رئیس سازمان ملی سایبری اسرائیل، در گفتگو با روزنامه آلمانی دی‌ولت اعلام کرده که تنها در ماه میلادی جاری حدود چهار هزار و ۸۰۰ حمله سایبری علیه اسرائیل ثبت شده که در مقایسه با حدود هزار و ۶۰۰ حمله در مدت مشابه سال گذشته، سه برابر افزایش یافته است. او تاکید کرد که برخلاف جنگ نظامی، در فضای سایبری هیچ آتش‌بسی وجود ندارد و حملات همچنان ادامه دارد.

اظهارات این‌چنینی در شرایطی مطرح می‌شود که شبکه بانکی ایران نیز از اواخر خردادماه تاکنون با یکی از طولانی‌ترین دوره‌های اختلال خود روبرو شده است. اختلال نخست در خدمات چهار بانک بزرگ آغاز شد، سپس به بانک‌های دیگری نیز سرایت کرد و اکنون، با وجود گذشت بیش از دو هفته، هنوز بسیاری از مشتریان از ناتوانی در استفاده از خدمات بانکی خبر می‌دهند.

مشتریان بانک‌های ملی ایران و صادرات ایران طی روزهای گذشته بارها اعلام کرده‌اند که همچنان امکان استفاده از برخی خدمات کارت‌محور، همراه‌بانک و انتقال وجه را ندارند. برخی نیز از تراکنش‌هایی خبر دادند که طی آن‌‌ها مبلغی از حسابشان کسر شد، اما به حساب مقصد واریز نشد؛ وضعیتی که علاوه بر نگرانی درباره دسترسی به دارایی‌ها، در معاملات روزمره، پرداخت حقوق، تسویه‌حساب شرکت‌ها و فعالیت هزاران کسب‌وکار کوچک هم اختلال ایجاد کرده است.

آنچه این بحران را پیچیده‌تر می‌کند، تغییر مداوم روایت مقام‌های مسئول در ایران است. در روزهای نخست، علت اختلال «حمله سایبری محدود» اعلام شد. سپس برخی مقام‌ها از رفع کامل مشکل خبر دادند، اما اندکی بعد خود شرکت خدمات انفورماتیک از بازگشت اختلال سخن گفت و اعلام کرد مشکلات جدید ادامه آثار همان حمله سایبری پیشین به زیرساخت‌های بانکی است. در روزهای بعد نیز بار دیگر بازگشت خدمات وعده داده شد، اما تجربه عملی کاربران نشان داد بسیاری از سرویس‌ها همچنان ناپایدارند.

شرکت خدمات انفورماتیک، زیرمجموعه بانک مرکزی ایران، اکنون اذعان کرده است که فرایند بازگردانی و پایدارسازی سامانه‌ها همچنان ادامه دارد و بخشی از خدمات بانک‌های ملی ایران و صادرات ایران به همین دلیل دوباره دچار اختلال شده‌اند. این شرکت همچنان تاکید می‌کند که هیچ نشانه‌ای از دسترسی غیرمجاز به اطلاعات مشتریان مشاهده نشده است و تیم‌های فنی در حال ایمن‌سازی زیرساخت‌ها هستند.

در همین حال، مقام‌های مختلف جمهوری اسلامی ایران نیز روایت‌های متفاوتی درباره منشا بحران ارائه کرده‌اند. برخی مسئولان و نمایندگان مجلس از حمله مستقیم به زیرساخت‌های بانکی سخن گفتند، در حالی که برخی دیگر تلاش کردند ارتباط این اختلال با بازگشایی اینترنت بین‌الملل یا سایر تحولات اخیر را رد کنند. وزیر ارتباطات نیز اعلام کرد که خدمات بانکی عمدتا بر بستر شبکه داخلی ارائه می‌شود و اختلال‌های اخیر ارتباطی با دسترسی به اینترنت جهانی ندارد.

با وجود این توضیحات، هنوز برخی پرسش‌های مهم بی‌پاسخ مانده است: اگر حمله سایبری مهار شده، چرا پس از اعلام چندباره بازگشت شرایط به حالت عادی، اختلال‌ها دوباره تکرار می‌شوند یا اگر تنها فرایند بازگردانی سامانه‌ها عامل این مشکلات است، چرا پس از گذشت بیش از دو هفته هنوز بخشی از خدمات پایه بانکی پایدار نشده‌اند و مهم‌تر از همه، چرا زمان مشخصی برای پایان این بحران اعلام نمی‌شود؟

ابعاد اقتصادی این وضعیت نیز قابل‌توجه است، زیرا نظام بانکی ستون اصلی گردش مالی هر اقتصاد محسوب می‌شود و هرگونه اختلال طولانی‌مدت در آن، بر فعالیت شرکت‌ها، فروشگاه‌ها، تولیدکنندگان و مردم، اثر مستقیم می‌گذارد. بسیاری از صاحبان کسب‌وکارهای کوچک طی روزهای گذشته از تاخیر در دریافت مطالبات، ناتوانی در انتقال پول، بی‌نظمی در پرداخت‌ها و اختلال در گردش نقدینگی خبر داده‌اند؛ مشکلاتی که در شرایط اقتصادی شکننده ایران، می‌تواند آثار فراتر از یک اختلال فنی به جا بگذارد.

هم‌زمان، ادامه انتشار اطلاعیه‌های متناقض نیز به کاهش اعتماد عمومی دامن زده است. طی این مدت، مقام‌های مسئول بارها از رفع کامل مشکل سخن گفته‌اند، اما گزارش‌های مردمی و حتی اطلاعیه‌های بعدی همان نهادها نشان دادند که اختلال‌ها همچنان ادامه دارد. همین فاصله میان روایت رسمی و تجربه روزمره مردم به یکی از مهم‌ترین عوامل تشدید بی‌اعتمادی به بانک‌های ایرانی تبدیل شده است.

از سوی دیگر، مقام‌های اسرائیلی نیز از تشدید بی‌سابقه حملات سایبری به زیرساخت‌های این کشور خبر می‌دهند. به گفته رئیس سازمان ملی سایبری اسرائیل، بخش بزرگی از این حملات متوجه زیرساخت‌های حیاتی، نهادهای مرکزی، شرکت‌های خصوصی و حتی دفاتر حقوقی و حسابداری است. او در عین حال اعلام کرد که تاکنون از وارد شدن آسیب جدی به زیرساخت‌های حیاتی جلوگیری شده است، اما هشدار داد که فضای سایبری برخلاف میدان نظامی، هیچ‌گاه وارد مرحله آتش‌بس نمی‌شود.

در چنین شرایطی، اختلال‌های ادامه‌دار در شبکه بانکی ایران را می‌توان بخشی از همان تقابل گسترده‌تری دانست که پس از پایان عملیات نظامی نیز ادامه یافته است؛ نبردی که در آن هدف نه حمله نظامی در خاک دشمن، بلکه مختل کردن زیرساخت‌های حیاتی، ایجاد فشار اقتصادی و فرسایش اعتماد عمومی است.

اکنون بیش از دو هفته پس از آغاز بحران، میلیون‌ها مشتری بانک‌های دولتی ایران همچنان در انتظار بازگشت کامل خدمات بانکی‌اند، اما فراتر از زمان پایان این اختلال، پرسش اصلی آن است که آیا شبکه بانکی ایران توانسته از این آزمون سایبری عبور کند یا آنچه طی روزهای اخیر رخ داده، نشانه‌ای از آسیب‌پذیری عمیق‌تر زیرساخت‌هایی است که در صورت ادامه جنگ سایبری، ممکن است بار دیگر هدف قرار گیرند.