سخنان تازه رئیس سازمان پزشکی قانونی درباره تعداد قربانیان جنگ ۳۸روزه، بار دیگر مسأله آمار کشته‌شدگان دو جنگ اخیر را به یکی از موضوعات بحث‌برانگیز بدل کرده است؛ آماری که از نخستین روزهای جنگ ۱۲روزه ایران و اسرائیل تا جنگ گسترده‌تر ایران با آمریکا و اسرائیل، بارها تغییر کرده و نهادها و مقام‌های مختلف ارقام متفاوتی در این باره منتشر کرده‌اند.

عباس مسجدی آرانی، رئیس سازمان پزشکی قانونی کشور، در تازه‌ترین اظهارات خود اعلام کرد که در جنگی که در ادبیات رسمی ایران از آن با عنوان «جنگ رمضان» یاد می‌شود، سه هزار و ۵۱۹ نفر کشته شده‌اند. به گفته او، از این تعداد سه هزار و دو نفر مرد و ۵۱۷ نفر زن بوده‌اند. مسجدی همچنین گفته است ۲۷۰ نفر از کشته‌شدگان دانش‌آموز بوده‌اند، ۳۸ نفر کمتر از پنج سال سن داشته‌اند و در میان قربانیان یک نوزاد سه‌روزه و یک جنین نیز وجود داشته است.

این ارقام از آن جهت اهمیت دارد که آمار تازه پزشکی قانونی در قیاس با برخی آمارهای رسمی منتشرشده در هفته‌های نخست پس از جنگ بیشتر است. برای مثال، رئیس سازمان پزشکی قانونی پیش‌تر تعداد کشته‌شدگان تا پایان ۲۱ فروردین را سه هزار و ۳۷۵ نفر اعلام کرده بود؛ شامل دو هزار و ۸۷۵ مرد و ۴۹۶ زن و چهار پیکری که در آن مقطع هنوز تعیین تکلیف نشده بودند. در همان گزارش، تهران، هرمزگان و اصفهان سه استان دارای بیشترین تعداد قربانی معرفی شدند.

بخش دیگری از اظهارات تازه مسجدی اما شاید حتی بیش از عدد نهایی قربانیان، تصویری از شدت حملات ارائه کند. رئیس پزشکی قانونی گفته است نزدیک به ۴۰ درصد کشته‌شدگان جنگ رمضان و جنگ ۱۲روزه با استفاده از ظرفیت‌های ژنتیکی شناسایی شده‌اند. به گفته او، در مواردی که تمام اعضای یک خانواده در یک حمله کشته شده و امکان شناسایی ظاهری وجود نداشته، کارشناسان پزشکی قانونی برای تفکیک بقایای اجساد و تعیین هویت و حتی نسبت خانوادگی آنها به آزمایش‌های ژنتیکی متوسل شده‌اند.

این رقم به معنای آن است که شناسایی بخش قابل توجهی از قربانیان با روش‌های معمول تشخیص هویت امکان‌پذیر نبوده است؛ موضوعی که می‌تواند یکی از دلایل تغییر تدریجی آمارها پس از پایان دوره‌های اصلی درگیری باشد.

از ۶۱۰ کشته در جنگ ۱۲روزه تا عبور آمار رسمی از هزار نفر

اختلاف و تغییر در آمار قربانیان، پدیده تازه‌ای در جنگ اخیر نیست. در جریان جنگ ۱۲روزه ایران و اسرائیل در خرداد ۱۴۰۴ نیز ارقام رسمی طی چند مرحله تغییر کرد.

در آخرین روز جنگ، وزارت بهداشت تعداد کشته‌شدگان را ۶۱۰ نفر اعلام کرد. یک روز بعد این رقم به ۶۲۷ نفر رسید و تعداد مجروحان چهار هزار و ۸۷۰ نفر اعلام شد. وزارت بهداشت در آن مقطع تهران و کرمانشاه را دارای بیشترین تعدادکشته و زخمی معرفی کرد و خوزستان، لرستان، اصفهان، مرکزی، آذربایجان شرقی، همدان، زنجان و گیلان را در رده‌های بعدی قرار داد.

اما تنها چند روز بعد، قوه قضائیه با استناد به آمار پزشکی قانونی رقم متفاوتی منتشر کرد. اصغر جهانگیر، سخنگوی قوه قضائیه، تعداد پیکرهای شناسایی‌شده را ۹۳۵ نفر اعلام کرد که ۳۸ نفرشان کودک و بیش از یکصد نفرشان زن بودند. این رقم تقریبا ۵۰ درصد بیشتر از آماری بود که در پایان جنگ وزارت بهداشت اعلام کرده بود.

بعدتر دولت رقم دیگری ارائه کرد. فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت، مجموع قربانیان جنگ ۱۲روزه را یک هزار و ۶۲ نفر اعلام کرد که بر اساس تفکیک ارائه‌شده، ۷۸۶ نفر نظامی و ۲۷۶ نفر غیرنظامی بودند. در میان غیرنظامیان نیز ۱۰۲ زن و ۳۸ کودک قرار داشتند.

این تغییرات لزوما به معنای نادرست بودن آمارهای قبلی نیست؛ بخشی از تفاوت‌ها به حوزه مأموریت دستگاه‌ها بازمی‌گردد. وزارت بهداشت عمدتا اطلاعات مراکز درمانی را جمع‌آوری می‌کرد، در حالی که پزشکی قانونی با پیکرهایی مواجه بود که مستقیما از محل حمله منتقل شده بودند. همچنین شناسایی بقایای انسانی، مرگ برخی مجروحان در روزهای بعد و تعیین هویت پیکرهای ناشناس هم رقم نهایی را افزایش می‌داد.

در جنگ ۳۸روزه نیز روند مشابهی مشاهده شد. پزشکی قانونی در یک مقطع رقم سه هزار و ۳۷۵ نفر را اعلام کرد، اما اکنون رقم سه هزار و ۵۱۹ نفر مطرح شده است؛ یعنی دست‌کم ۱۴۴ مورد بیشتر از آمار قبلی. رئیس پزشکی قانونی نیز تأکید کرده که در هفته‌های بعد از این جنگ، و طی حملات دیگری در سیستان و بلوچستان، هرمزگان و بوشهر افرادی قربانی شده‌اند.

آمار کودکان نیز یکی از مهم‌ترین بخش‌های این پرونده است. ناصر سراج، دبیر ستاد حقوق بشر قوه قضائیه، در نامه‌ای به یونیسف اعلام کرد که در جنگ ۳۸روزه ۳۸۳ کودک کشته و دو هزار و ۱۱۵ کودک مجروح شده‌اند. بر اساس این آمار، هفت قربانی کمتر از یک سال، ۲۵۵ نفر بین یک تا ۱۲ سال و ۱۲۱ نفر بین ۱۲ تا ۱۸ سال سن داشتند.

از مدرسه میناب تا رسالت؛ قربانیانی که گاه تنها با دی‌ان‌ای شناسایی شدند

حمله به مدرسه شجره طیبه میناب به یکی از نمادهای تلفات غیرنظامی جنگ ۳۸روزه تبدیل شد. گزارش‌های بعدی نشان دادند که همه قربانیان این حمله حتی پس از گذشت ماه‌ها از توقف جنگ هنوز شناسایی نشده‌اند.

سازمان‌های حقوق‌بشری هویت دست‌کم ۱۵۷ قربانی این حمله را ثبت کرده‌اند که ۱۲۳ نفر آنها کودک و ۳۴ نفر بزرگسال بوده‌اند. در میان بزرگسالان نیز ۲۶ نفر از کارکنان مدرسه و چند تن از والدین دانش‌آموزان حضور داشتند. با این حال فهرست کاملی از قربانیان حمله منتشر نشده است.

پرونده ماکان نصیری، دانش‌آموز کلاس اولی این مدرسه، نمونه‌ای روشن از دشواری تعیین هویت قربانیان است. بر اساس اظهارات مجتبی قهرمانی، رئیس کل دادگستری هرمزگان، بیش از صد روز پس از حمله و به رغم انجام بیش از صد نمونه‌برداری دی‌ان‌ای، هیچ اثری از پیکر ماکان پیدا نشد و پرونده او با عنوان «مفقودالاثر» بسته شد. از این کودک تنها یک لنگه کفش و یک لباس از زیر آوار به دست آمده بود.

چنین مواردی اهمیت گفته تازه رئیس پزشکی قانونی درباره شناسایی ژنتیکی نزدیک به ۴۰ درصد قربانیان دو جنگ را بیشتر می‌کند. در انفجارهای بسیار شدید، مسأله تنها ناشناس ماندن یک پیکر واحد نیست؛ گاهی بقایای انسانی باید ابتدا از یکدیگر تفکیک و سپس از طریق نمونه‌های دی‌ان‌ای بستگان شناسایی شوند. در برخی موارد، مانند ماکان نصیری، حتی این فرایند نیز به نتیجه نرسید.

تهران نیز در هر دو جنگ یکی از اصلی‌ترین کانون‌های تلفات بود. یکی از حملات سنگین جنگ ۳۸روزه در محدوده میدان رسالت در شرق تهران رخ داد. گزارش‌ها از کشته شدن حدود ۴۰ نفر در حمله به مجموعه ساختمان‌های مسکونی این منطقه حکایت داشت. تصاویر و گزارش‌های منتشرشده از عملیات امداد نیز تخریب گسترده ساختمان‌های مسکونی و جست‌وجوی امدادگران در میان آوار را نشان می‌داد.

شدت تلفات تهران را می‌توان در آمارهای اخیر بنیاد شهید نیز مشاهده کرد. سرپرست بنیاد شهید شهرستان‌های استان تهران اخیرا اعلام کرده است شهرستان‌های این استان ــ جدا از شهر تهران ــ در جنگ رمضان ۳۰۲ کشته و در جنگ ۱۲روزه ۱۰۵ کشته داشته‌اند.

در اصفهان نیز آمارهای استانی منتشر شده است. رئیس بنیاد شهید اصفهان تعداد قربانیان جنگ رمضان در این استان را بیش از ۳۰۵ نفر اعلام کرده بود. پزشکی قانونی اصفهان نیز از بررسی ۲۹۷ پیکر خبر داده و گفته بود حدود ۴۰ درصد آنها غیرنظامی بوده‌اند؛ در میان این افراد ۲۹ زن و ۲۳ کودک حضور داشته‌اند.

در بوشهر نیز مدیرکل بنیاد شهید این استان رقم ۵۷ کشته در جنگ ۳۸روزه را اعلام کرده است؛ ۳۵ نفر در استان دفن شده و ۲۲ نفر بر اساس محل تولد یا وصیت برای خاکسپاری به استان‌های دیگر منتقل شده‌اند.

با این حال، تاکنون جدول جامع و نهایی که تمام ۳۱ استان را با یک روش آماری واحد پوشش دهد، در منابع عمومی در دسترس قرار نگرفته است. بنابراین، کنار هم گذاشتن ارقام بنیاد شهید، پزشکی قانونی و دستگاه‌های استانی بدون توجه به روش شمارش ممکن است به دوباره‌شماری برخی قربانیان منجر شود.

جنگ تمام شد، اما افرایش تعداد قربانیان متوقف نشد

یکی دیگر از پیچیدگی‌های آمار سه هزار و ۵۱۹ نفری این است که درگیری‌های نظامی پس از پایان مرحله اصلی جنگ ۳۸روزه نیز کاملا متوقف نشد. خود رئیس سازمان پزشکی قانونی در اظهارات تازه‌اش گفته است، در هفته‌های اخیر، حملات به سیستان و بلوچستان، هرمزگان و بوشهر نیز به کشته شدن تعدادی از شهروندان منجر شده است.

از ۱۶ تیر، دور تازه‌ای از حملات آمریکا به ایران آغاز شد و تمرکز آن بیشتر بر جنوب و سواحل ایران بود. ارتش آمریکا در روزهای نخست اعلام کرد ده‌ها هدف نظامی از جمله سامانه‌های پدافندی، مراکز موشکی، تأسیسات دریایی و زیرساخت‌های نظامی و غیرنظامی در امتداد سواحل ایران را هدف حمله قرار داده است.

دامنه این حملات به خوزستان، بوشهر، هرمزگان و سیستان و بلوچستان رسید. در۲۳ تیر مقام‌های بوشهر اعلام کردند چهار نقطه در شهر بوشهر هدف پرتابه‌های آمریکایی قرار گرفته است. دو روز بعد نیز حملات به بندرعباس، جزیره قشم و محدوده فرودگاه ایرانشهر گزارش شد.

یکی از آمارهای اعلامی این دور از حملات، به تعداد کشته‌های روزانه در استان‌های جنوبی مربوط می‌شد. از هرمزگان تا سیستان و بلوچستان و خوزستان، درپی برخی حملات به تعداد قربانیان افزوده شد. هرچند مشخص نیست که در گزارش روز یکشنبه ۱۸مرداد رئیس پزشکی قانونی این افراد نیز جزو کشتگان جنگ رمضان قرار گرفته‌اند یا به دلایل وضعیت نامعلوم جنگ، اعلام گزارش رسمی درباره قربانیان دور تازه حملات به بعد واگذار شده است.

از این منظر، رقم سه هزار و ۵۱۹ نفر را می‌توان تازه‌ترین آمار رسمی دانست، آماری که لزوما آخرین عدد این پرونده نیست، به‌ویژه آنکه حملات پس از جنگ ۳۸روزه ادامه یافته و برخی مجروحان ممکن است بعدتر جان باخته باشند و پرونده تعدادی از مفقودان و بقایای شناسایی‌نشده همچنان نیازمند تعیین تکلیف باشد.