جدال جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده بر سر اینکه چه کسی عملا کنترل تنگه هرمز را در اختیار دارد، روز پنجشنبه ۲۲ مرداد وارد مرحله تازه‌ای شد؛ مقام‌های سیاسی و نظامی تهران به‌طور هماهنگ ادعای دونالد ترامپ درباره «کنترل کامل» آمریکا بر این آبراه را رد کردند و همزمان وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی موضوع دریافت غرامت بابت خسارت‌های زیست‌محیطی خلیج فارس و دریای عمان را نیز به مطالبات تهران افزود.

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری آمریکا، روز چهارشنبه بار دیگر اعلام کرد که ایالات متحده «کنترل کامل» تنگه هرمز را در دست دارد و گفت احتمالا این کنترل را حفظ خواهد کرد. او محاصره دریایی علیه نظام ایران را «دیوار فولادین» نامید و مدعی شد جمهوری اسلامی پس از تضعیف شدید نیروی دریایی، نیروی هوایی و سپاه پاسداران، توان مقابله با آمریکا را ندارد.

با این حال، داده‌های کشتیرانی تصویر پیچیده‌تری ارائه می‌کنند. وال‌استریت ژورنال گزارش داد که تنها ۱۴ شناور در یک دوره ۲۴ ساعته از تنگه عبور کرده‌اند، در حالی که پیش از آغاز جنگ شمار عبور روزانه کشتی‌ها بیش از ۱۳۰ فروند بود. بخش عمده شناورها نیز همچنان از مسیر تحت مدیریت جمهوری اسلامی استفاده می‌کنند و شرکت‌های کشتیرانی به دلیل خطر حملات موشکی و پهپادی حکومت ایران و هزینه بالای بیمه جنگی، تمایل اندکی به استفاده از مسیر تحت حمایت آمریکا در آب‌های عمان دارند.

رویترز نیز گزارش داده است که شمار شناورهای ردیابی‌شده در تنگه هرمز در روز سه‌شنبه به تنها هشت فروند، پایین‌ترین سطح یک هفته اخیر کاهش یافته بود. این داده‌ها نشان می‌دهند که با وجود ادعاهای واشینگتن درباره بازگشت جریان نفت و کشتیرانی، وضعیت تنگه همچنان با شرایط عادی پیش از جنگ فاصله چشمگیری دارد.

در همین حال قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا روز پنجشنبه در بیانیه‌ای ادعای آمریکا درباره عبور عادی شناورها را «کذب» خواند و اعلام کرد تنگه هرمز «تحت مدیریت کامل و کنترل جمهوری اسلامی ایران» قرار دارد و هیچ کشتی تجاری یا نفتکش بدون مجوز و نظارت نیروهای مسلح جمهوری اسلامی امکان تردد امن نخواهد داشت.

همزمان حسین طائب، رئیس جدید سازمان بسیج نیز یک روز پس از اظهارات ترامپ گفت تنگه هرمز «تحت مدیریت و کنترل جمهوری اسلامی ایران» است و مدعی شد تلاش آمریکا برای ایجاد جنگ دیگری در این منطقه با شکست مواجه شده است. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی هم در شبکه اجتماعی ایکس هشدار داد که آمریکا پس از آنچه او «شکست‌های اطلاعاتی» در جنگ خواند، اکنون در حال ارتکاب «اشتباه محاسباتی بزرگ‌تری» درباره تنگه هرمز است.

این اختلاف تنها بر سر واژه «کنترل» نیست. داده‌های کپلر، شرکت تخصصی داده و تحلیل تجارت جهانی، انرژی و کشتیرانی، پیش از این نشان داده بود که پس از ازسرگیری درگیری‌ها، متوسط عبور روزانه از تنگه از حدود ۴۵ به ۱۳ شناور سقوط کرده و بخش عمده کشتی‌های باقی‌مانده به مسیری منتقل شده‌اند که جمهوری اسلامی به‌طور یک‌جانبه تعیین کرده است؛ مسیری که سازمان بین‌المللی دریانوردی آن را تایید نکرده و آمریکا و اتحادیه اروپا نیز به رسمیت نمی‌شناسند.

در همین حال، اختلافی جدی درباره حجم واقعی صادرات نفت از تنگه نیز شکل گرفته است. کریس رایت، وزیر انرژی آمریکا، مدعی شده میانگین هفت‌روزه خروج نفت از هرمز به حدود ۹ میلیون بشکه در روز رسیده است، اما بررسی رویترز بر اساس داده‌های کپلر و ال‌اس‌ای‌جی نشان می‌دهد صادرات نفت خام از این مسیر در هفته منتهی به سوم اوت حدود ۲.۷۷ میلیون بشکه و در هفته بعد تنها ۱.۷۴ میلیون بشکه در روز بوده است. به نوشته رویترز، میان ادعای دولت آمریکا و محموله‌های قابل ردیابی چند میلیون بشکه در روز اختلاف وجود دارد.

این شرایط باعث شده تهران تنگه هرمز را بیش از گذشته به یک ابزار چانه‌زنی تبدیل کند. علیرضا سلیمی، عضو هیئت‌رئیسه مجلس، روز پنجشنبه صراحتا گفت «ارزش تنگه هرمز برای ما از بمب هسته‌ای بیشتر است» و آن را «نعمتی» توصیف کرد که جمهوری اسلامی باید از آن استفاده کند. بهنام سعیدی، عضو کمیسیون امنیت ملی مجلس نیز اعلام کرد کشتی‌های اسرائیلی حتی پس از پایان جنگ نیز «تحت هیچ شرایطی» اجازه عبور از تنگه را نخواهند داشت.

چنین اظهاراتی در شرایطی مطرح می‌شوند که مذاکرات تهران و مسقط درباره ایجاد سازوکاری برای کشتیرانی در تنگه ادامه دارد. درحالی که طی روزهای اخیر بارها گزارش شده است که ایران و عمان به توافق نزدیک شده‌اند، اما تهران تاکید می‌کند که توافق با عمان به‌تنهایی برای بازگشایی کامل آبراه کافی نیست. ازجمله محسن رضایی، دبیر جدید شورای عالی امنیت ملی ایران و مشاور نظامی مجتبی خامنه‌ای، که خواسته‌های دیگری، از جمله پایان محاصره آمریکا، لغو تحریم‌ها و دریافت غرامت را مطرح کرده است.

اکنون اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی، موضوع تازه‌ای را نیز وارد این مذاکرات کرده است. او بامداد پنجشنبه با انتشار ویدیویی از آلودگی نفتی سواحل قشم گفت رسیدگی به خسارت‌های زیست‌محیطی باید بخشی «جدایی‌ناپذیر» از هر سازوکار آینده برای مدیریت تنگه هرمز باشد و کشورهای مصرف‌کننده انرژی، شرکت‌های بیمه کشتیرانی و کشورهایی را که در خلیج فارس عملیات نظامی انجام می‌دهند، در قبال خسارت‌های محیط‌زیستی مسئول دانست.

کنوانسیون حقوق دریاهای سازمان ملل متحد نیز کشورهای استفاده‌کننده و کشورهای ساحلی تنگه‌های بین‌المللی را به همکاری برای جلوگیری، کاهش و کنترل آلودگی ناشی از کشتی‌ها فرا می‌خواند، اما همزمان تاکید می‌کند که کشورهای ساحلی نباید مانع «عبور ترانزیتی» شوند و عبور از چنین تنگه‌هایی قابل تعلیق نیست. بنابراین استناد به مسائل محیط‌زیستی به‌خودی‌خود حقی نامحدود برای دریافت عوارض یا جلوگیری از تردد کشتی‌ها ایجاد نمی‌کند.

پیامدهای ادامه بحران نیز دیگر محدود به رقابت تهران و واشینگتن نیست. محمدرضا ظفرقندی، وزیر بهداشت جمهوری اسلامی، تایید کرده است که هند از ارسال کشتی‌های حامل مواد اولیه دارویی به ایران خودداری کرده و تسهیل عبور کشتی‌های هندی از تنگه را یکی از شروط خود قرار داده است. مسئله‌ای که نشان می‌دهد بحران هرمز مستقیما بر واردات کالاهای حیاتی ایران نیز تاثیر گذاشته است.

بازار جهانی انرژی نیز همچنان هزینه این بن‌بست را می‌پردازد. آژانس بین‌المللی انرژی پیش‌بینی کرده است که قیمت‌های بالا و محدودیت عرضه ناشی از جنگ، تقاضای جهانی نفت در سال ۲۰۲۶ را روزانه ۱.۶ میلیون بشکه کاهش دهد. بدین ترتیب اختلال در تنگه هرمز همچنان یکی از عوامل اصلی محدودیت عرضه نفت در بازار جهانی است.

در نتیجه، نه ادعای ترامپ درباره «کنترل کامل آمریکا» با الگوی فعلی تردد کشتی‌ها کاملا سازگار است و نه ادعای تهران درباره کنترل مطلق تنگه به معنای بازگشت شرایط عادی است. آنچه عملا شکل گرفته، یک وضعیت دوگانه است؛ آمریکا با محاصره بنادر ایران بخشی از ورودی و خروجی اقتصاد جمهوری اسلامی را تحت فشار قرار داده، در حالی که تهران با تهدید نظامی و هدایت کشتی‌ها به مسیر مورد تایید خود، توانسته است کشتیرانی عادی در مهم‌ترین گلوگاه انرژی جهان را مختل کند.

اکنون مذاکرات با عمان و میانجی‌گری کشورهای منطقه باید مشخص کند که این بن‌بست به سازوکاری برای بازگشت کشتیرانی آزاد منجر خواهد شد یا جمهوری اسلامی موفق می‌شود «مدیریت تنگه»، محدودیت دائمی برای کشتی‌های برخی کشورها و حتی مطالبه غرامت‌های زیست‌محیطی را به بخشی از معامله سیاسی برای پایان جنگ و محاصره تبدیل کند؛ بحرانی که به باور برخی مقام‌های آمریکایی و تحلیلگران، در صورت شکست تلاش‌های دیپلماتیک، می‌تواند به عملی شدن تهدیدهای دونالد ترامپ و آغاز دور تازه و گسترده‌تری از جنگ علیه جمهوری اسلامی ایران بی‌انجامد.