از شهریورماه ۱۳۸۴ که دولت نهم اساسنامه صندوقی موسوم به «احیا و بهره‌برداری از بناها و اماکن تاریخی و فرهنگی» را تصویب کرد، تاکنون ده‌ها بنا و محوطه تاریخی ایران با عنوان‌هایی چون «صیانت»، «مرمت» و «احیا» به سرمایه‌گذاران یا مجموعه‌های وابسته به حاکمیت واگذار شده‌اند.

با اینکه مسئولان دولت‌های مختلف همواره ادعا کرده‌اند که در این واگذاری‌ها، صلاحیت سرمایه‌گذاران خصوصی برای حفاظت از میراث فرهنگی را در اولویت قرار می‌دهند، بررسی وضعیت آثاری که واگذار شده‌اند، نشان می‌دهد غلبه منافع اقتصادی بر الزامات حفاظتی به اصالت و ارزش‌های تاریخی و فرهنگی آثار آسیب زده‌اند.

حالا نیز در یکی از تازه‌ترین موارد واگذاری‌، قرار است ۵۰ هکتار از ارزشمندترین بخش‌های بافت تاریخی گرگان، یادگار به‌جامانده از شهر تاریخی استرآباد، به بابک زنجانی، متهم ردیف اول بزرگ‌ترین پرونده فساد نفتی ایران، فروخته شود.

فریدون فعالی، مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان گلستان، در گفتگو با وب‌سایت صدای میراث، تایید کرد که «هسته مرکزی بافت تاریخی» گرگان به تملک بابک زنجانی درخواهد آمد. او مدعی شد این اقدام با هدف «صیانت و احیای» بافت تاریخی شهر انجام می‌شود.

فعالی در سخنانش، بابک زنجانی را تلویحا «باهوش» خواند و گفت: «هر گردشگری که وارد بافت تاریخی گرگان می‌شود، از آن لذت می‌برد و طبیعی است که هر سرمایه‌گذار باهوشی پس از بازدید از این بافت تاریخی، به فکر سرمایه‌گذاری در آن بیفتد.» به گفته این مقام دولتی، بابک زنجانی اکنون در حال بررسی و تعیین محدوده‌ای است که قصد تملک آن را دارد.

مدیرکل میراث فرهنگی گلستان همچنین گفت مذاکرات با بابک زنجانی و مجموعه گردشگری وابسته به او بر ایجاد اقامتگاه‌های سنتی، بوتیک‌هتل‌ها، مراکز فرهنگی، بازارچه‌های صنایع‌دستی و دیگر فضاهای گردشگری در محدوده بافت تاریخی گرگان متمرکز شده است.

در بافت تاریخی گرگان و به‌خصوص هسته مرکزی آن، خانه‌های تاریخی از دوره‌های مختلف وجود دارد که برخی از آن‌ها ثبت ملی نیز شده‌اند. مدیرکل میراث فرهنگی استان گلستان در پاسخ به سوالی درباره سرنوشت این خانه‌های تاریخی پس از واگذاری، گفت که بابک زنجانی می‌تواند آن‌ها را نیز بخرد و «مرمت و احیا» کند.

او در عین حال به تخریب تعدادی دیگر از خانه‌ها و بناهای واقع در این منطقه در جهت پیشبرد اهداف اقتصادی پروژه بابک زنجانی چراغ سبز نشان داد و گفت: «بناهایی که از نظر متولیان میراث فرهنگی، ارزش تاریخی ندارند، می‌توانند با الگوبرداری از معماری استرآباد بازسازی یا مشابه‌سازی و سپس به اقامتگاه سنتی، سفره‌خانه، بوتیک‌هتل یا بازارچه صنایع‌دستی تبدیل شوند.»

تخریب بناها و خانه‌های تاریخی به‌خصوص آن‌هایی که در بافت تاریخی قرار دارند، با این ادعا که فاقد ارزش‌های فرهنگی و تاریخی‌اند، رویه‌ای است که طی سال‌های اخیر بارها تکرار شده است. این در حالی است که به گفته کارشناسان میراث فرهنگی، نمی‌توان ارزش بناهای واقع در یک بافت ثبت‌شده را صرفا بر مبنای ثبت مستقل آن‌ها در فهرست آثار ملی سنجید، زیرا ارزش یک بافت تاریخی افزون بر تک‌بناهای شاخص، در پیوستگی کالبدی، الگوی معابر، تناسب حجم بناها، حیاط‌ها، نماها و ارتباط میان اجزای مختلف آن نهفته است و کل این مجموعه‌ به‌هم‌پیوسته است که هویت تاریخی محدوده را شکل می‌دهد.

بر این اساس، تخریب بناهای ثبت‌نشده و جایگزینی آن‌ها با ساختمان‌های نوساز که تنها ظاهری شبیه معماری استرآباد دارند، ممکن است به جای احیای بافت، آن را به فضایی تجاری و نمایشی با پوسته‌ای تاریخی تبدیل کند.

با وجود این نگرانی‌ها، مدیرکل میراث فرهنگی گلستان هدف بابک زنجانی از تملک هسته مرکزی بافت تاریخی استرآباد را «حفظ اصالت کالبد تاریخی گرگان» و هم‌زمان ایجاد «یک مقصد گردشگری زنده و اقتصادی» عنوان کرد.

فعالی در پاسخ به پرسشی درباره مبلغ خرید یا حجم سرمایه‌گذاری بابک زنجانی در این محدوده، نیز گفت هنوز برای اعلام رقم آن زود است و مذاکرات به مرحله انعقاد قرارداد نرسیده است.

بافت تاریخی شهر استرآباد که از سال ۱۳۱۶ نام آن به گرگان تغییر کرد، شهریور ۱۳۱۰ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد. مساحت این محوطه در اسناد میراث فرهنگی بیش از ۱۶۲ هکتار اعلام شده است. این محدوده از سه محله اصلی نعلبندان، سبزه‌مشهد و میدان و محله‌های فرعی وابسته به آن‌ها تشکیل شده است.

در واقع، آنچه امروز با عنوان بافت تاریخی گرگان شناخته می‌شود، بازمانده ساختار شهری استرآباد و شبکه درهم‌تنیده‌ای از محله‌های مسکونی، بازار، مسجد، مدرسه، تکیه، آب‌انبار، قنات و گذر است.

استرآباد قدیم با بارویی به طول حدود شش کیلومتر محصور بود و دروازه‌هایی چون چهل‌دختر، بسطام، میدان، فوجرد و سبزه‌مشهد ارتباط شهر را با مسیرهای پیرامونی برقرار می‌کردند.

شواهد باستان‌شناختی و منابع مکتوب از بیش از هزار سال سکونت پیوسته در این محدوده حکایت دارند و آثار معماری به‌جامانده در آن، دوره‌هایی از سلجوقی و صفوی تا قاجار و پهلوی را دربرمی‌گیرد.

در محدوده شهر تاریخی استرآباد حدود ۲۵۰ بنای واجد ارزش شناسایی شده است و خانه‌های تقوی، باقری، شیرنگی، مفیدیان و امیرلطیفی، مدرسه عمادیه، مسجد جامع گرگان، امامزاده نور و بازار نعلبندان از شاخص‌ترین آثار این مجموعه‌اند. اکنون، بر اساس اظهارات مدیرکل میراث فرهنگی گلستان، بابک زنجانی در پی تملک حدود ۵۰ هکتار، یعنی نزدیک به یک‌سوم این بافت تاریخی، آن هم در هسته مرکزی و ارزشمند آن، است.

معماری این محدوده با شرایط اقلیمی مرطوب گرگان سازگار شده است. خانه‌ها عموما اطراف حیاط مرکزی شکل گرفته‌اند و برخی نمونه‌های اعیانی فضاهای اندرونی و بیرونی و بخش‌های تابستان‌نشین و زمستان‌نشین دارند.

پنجره‌های چوبی و ارسی، ایوان‌ها، تراس‌ها، حوض و درختان مرکبات در حیاط و سقف‌های شیب‌دار سفال‌پوش بر خرپای چوبی از ویژگی‌های شناخته‌شده معماری بومی آنجا به شمار می‌روند. شبکه معابر باریک و پیچ‌درپیچ، گذرهای محله‌ای، بازار نعلبندان، مساجد، آب‌انبارها و خانه‌های حیاط‌دار کنار یکدیگر ساختاری پیوسته پدید آورده‌اند و همین پیوستگی کالبدی و تاریخی است که واگذاری ۵۰ هکتار از هسته مرکزی استرآباد به یک سرمایه‌گذار را از خرید یک محدوده و چند خانه تاریخی فراتر می‌برد، زیرا محدوده موردبحث مجموعه‌ای از املاک جدا از یکدیگر نیست، بلکه بخشی از یک شهر تاریخی زنده است که محله‌ها، گذرها، خانه‌ها، مراکز مذهبی و تجاری و شیوه زندگی ساکنانش در ارتباط با یکدیگر معنا پیدا می‌کنند.

تبدیل چنین محدوده‌ای به مجموعه‌ای از بوتیک‌هتل‌ها، سفره‌خانه‌ها و بازارچه‌های گردشگری، بدون ارتباط کالبدی و معنایی با بخش‌های دیگر، می‌تواند ساختار تاریخی استرآباد را در مقیاسی بسیار گسترده دگرگون کند.

فعالان میراث فرهنگی بارها هشدار داده‌اند که صندوق احیا و بهره‌برداری به بهانه‌هایی مانند «احیا»، «مرمت» و «توسعه»، بناها و محوطه‌های تاریخی ایران را بدون برگزاری مزایده‌ای شفاف و بررسی صلاحیت حرفه‌ای و فرهنگی سرمایه‌گذاران، به افرادی می‌سپارد که یا به نهادهای قدرت وابسته‌اند یا در ساختار حاکمیت نفوذ گسترده دارند. لذا به باور آنان، این رویه نامی جز «میراث‌فروشی» ندارد.