فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت مسعود پزشکیان، به‌تازگی در مصاحبه‌ای، از پاسخ به پرسشی درباره آمار فقر در ایران طفره رفت و گفت انتشار اطلاعات مربوط به میزان فقر در ایران به مجوز شورای عالی امنیت ملی نیاز دارد.

کارگزاران جمهوری اسلامی ایران، به‌ویژه طی یک دهه اخیر که نرخ فقر به‌شکلی فزاینده‌ افزایش یافت، همواره یا از ارائه آمار دقیق خودداری کرده‌ یا به انتشار آمار مخدوش و غیرشفاف متوسل شده‌اند. با این حال، تجربه زیسته مردم و مشاهدات میدانی، به‌ویژه در ماه‌های اخیر، از موج هولناک فقر و بی‌پولی در ایران حکایت دارد.

حتی گزارش‌های رسانه‌های داخلی نیز تایید می‌کند که آسیب‌های اجتماعی مانند سرقت افزایش یافته است، بیکاری و بی‌پولی بیداد می‌کند و بسیاری از مردم برای تامین معاش به فروش دارایی‌های خرد خود، از طلا و لوازم برقی گرفته تا وسایل ضروری زندگی روی آورده‌اند.

اکنون بررسی آگهی‌های خریدوفروش در سایت‌ها نشان می‌دهد که وخامت اوضاع اقتصادی کار را به جایی رسانده که برخی خانواده‌ها برای تامین هزینه‌های زندگی، قبرهایی را که قبلا خریده‌اند، برای فروش گذاشته‌اند.

در آگهی‌های منتشرشده، قیمت قبر خصوصی از حدود ۳۰۰ میلیون تومان آغاز می‌شود و در برخی قطعات قدیمی و درختکاری‌شده بهشت زهرا، به‌ دلیل موقعیت قبر و تکمیل ظرفیت بخش‌هایی از آرامستان، به یک میلیارد تومان یا بیشتر نیز می‌رسد.

بیشتر قبرهای عرضه‌شده دو یا سه‌ طبقه‌اند و به خانواده‌هایی تعلق دارند که عزیزانشان را در یکی از طبقات دفن کردند و طبقات دیگر را نیز برای دفن سایر اعضای خانواده خریدند، اما اکنون تنگناهای مالی آنان را ناچار کرده است که این قبرها را بفروشند و پول آن را صرف هزینه‌های جاری زندگی کنند.

نکته قابل‌توجه این است که خریدوفروش قبر در سایت‌ها شفاف نیست و در دسته‌بندی مشخصی هم قرار نمی‌گیرد. برخی آگهی‌ها صراحتا با ذکر عبارت «فروش قبر» یا «واگذاری قبر در قطعات قدیمی» منتشر می‌شوند، اما تعدادی دیگر بین آگهی‌های مربوط به زمین و املاک، سنگ مزار یا خدمات آرامستان قرار می‌گیرند. پراکندگی آگهی‌ها، حذف برخی از آن‌ها پس از انتشار و انتقال سریع گفتگو از سایت به تماس تلفنی، ردیابی ابعاد واقعی این بازار را دشوار می‌کند.

از نظر حقوقی، آنچه در این آگهی‌ها برای فروش عرضه می‌شود، «مالکیت زمین قبر» نیست، بلکه حق استفاده یا حق انتفاع از محل دفن است. با وجود محدودیت‌های قانونی، بازار غیررسمی خریدوفروش قبر همچنان فعال است. فروشندگان و واسطه‌ها برای نهایی کردن معامله از تعابیری مانند «واگذاری»، «صلح حق انتفاع» یا «هبه» استفاده می‌کنند و مبلغ موردتوافق را خارج از سازوکار رسمی آرامستان ردوبدل می‌کنند.

در روزهای اخیر، اخبار فروش میلیاردی قبر و رونق گرفتن بازار فروش قبرهای خانوادگی در شبکه‌های اجتماعی فراگیر شد، با این حال مسئولان شهرداری تهران در واکنش به این گزارش‌ها، بار دیگر راه انکار را برگزیدند و با چشم‌پوشی از بازار غیررسمی خریدوفروش قبر، به تعرفه‌ها و رویه‌های رسمی بهشت زهرا استناد کردند.

داوود گودرزی، معاون شهردار تهران، در همین زمینه گفت: «آن چیزی که به ما مربوط می‌شود، قیمت مشخصی دارد. دفن در قطعات روز هزینه‌ای ندارد و کل فرایند شاید حدود دو میلیون تومان شود.»

این مقام شهری خریدوفروش قبر میان اشخاص را به‌طور ضمنی تایید کرد، اما مسئولیت شهرداری در قبال این بازار را نپذیرفت و گفت که بهشت زهرا «در مسئله فروش قبر از سوی اشخاص» دخالت نمی‌کند.

علیرضا زاکانی، شهردار تهران، نیز در جلسه شورای شهر، به انتشار آگهی‌های فروش قبر با قیمت‌های بالا در سایت دیوار واکنش نشان داد، اما درباره ابعاد این بازار و چگونگی معاملات پاسخ روشنی ارائه نکرد. او گفت: «باید این موضوع را بررسی کنیم، اما در قطعات قدیمی، هر قبر صاحب مشخصی دارد یا در مواردی افراد از قبل قبر را خریداری کرده‌اند.»

اظهارات این دو مقام شهری نشان می‌دهد شهرداری تهران از بازار غیررسمی خریدوفروش قبر کاملا آگاه است اما با تفکیک معاملات رسمی بهشت زهرا از خریدوفروش میان اشخاص، مسئولیت نظارت بر بازاری را که در محدوده آرامستان تحت مدیریت آن شکل گرفته است، نمی‌پذیرد.

حتی خبرگزاری فارس، وابسته به سپاه پاسداران، نیز در گزارشی وجود بازار غیررسمی خریدوفروش قبر را «شایعه» خواند و در حمایت از موضع شهرداری، نوشت هزینه استفاده از هر طبقه اضافی قبر در قطعات روزدفن ۲۱ میلیون تومان و مجموع هزینه‌های آمبولانس، کفن و دفن نیز کمتر از هشت میلیون تومان است.

این خبرگزاری همچنین تاکید کرد که خرید قبر در قطعات تعرفه‌دار اجباری نیست و قیمت‌های میلیاردی درج‌شده در آگهی‌های اینترنتی، تعرفه رسمی بهشت زهرا محسوب نمی‌شود.

چنین ادعاهایی در حالی مطرح می‌شود که قیمت‌ میلیاردی قبرها در بهشت زهرا مربوط به بازار غیررسمی و مبالغی است که میان فروشندگان، واسطه‌ها و متقاضیان ردوبدل می‌شود.

نکته‌ای که نباید فراموش کرد این است که بازار غیررسمی خریدوفروش قبر و قیمت‌ نجومی قبرهای خانوادگی در برخی قطعات بهشت زهرا موضوع تازه‌ای نیست و قبلا هم وجود داشته است. آنچه به‌تازگی در کانون توجه قرار گرفته، این است که اکنون برخی از فروشندگان خانواده‌هایی‌اند که قبر یا طبقات اضافی در مجاورت محل دفن عزیزانشان را قبلا خریده بودند و اصولا به آن به چشم یک دارایی قابل‌فروش نگاه نمی‌کردند. این قبرها در واقع به منزله پیوند عاطفی آنان با فرد درگذشته و مکانی برای دفن سایر اعضای خانواده در آینده بودند، اما تشدید تنگناهای مالی، افزایش هزینه‌های زندگی و کاهش قدرت خرید، برخی را ناگزیر کرده است حتی چنین دارایی عاطفی و خانوادگی را نیز به پول تبدیل کنند.

مسئله دیگر اینکه بیشتر این افراد به‌ دلیل ممنوعیت انتقال رسمی قبر، ناآشنایی با سازوکارهای اداری و نیاز فوری به پول، در دام واسطه‌ها و دلالان خریدوفروش قبر می‌افتند؛ واسطه‌هایی که با اطلاع از اضطرار فروشنده و ابهام‌های موجود در فرایند انتقال، قبر را با قیمتی کمتر از ارزش واقعی می‌خرند یا بخش قابل‌توجهی از مبلغ معامله را به‌عنوان حق دلالی دریافت می‌کنند. در نتیجه، خانواده‌ای که برای عبور از بحران مالی چنین تصمیمی گرفته، در نهایت ممکن است تنها سهم اندکی از سود این بازار نصیبش شود.

در ترسیم ردپای فقر در آرامستان‌ها، توجه به گزارش دیگری درباره سرقت سنگ‌قبرهای بهشت زهرا نیز تامل‌برانگیز است. برخی رسانه‌های داخلی گزارش داده‌اند که طی روزهای اخیر، ده‌ها سنگ‌قبر از بخش‌های مختلف این آرامستان به سرقت رفته است.

سنگ‌تراش‌های شاغل در اطراف بهشت زهرا می‌گویند این سنگ‌ها وزن زیادی دارند و جابه‌جایی آن‌ها بدون خودرو و تجهیزات مناسب امکان‌پذیر نیست. ارزش برخی سنگ‌قبرها به ده‌ها میلیون تومان می‌رسد و گفته می‌شود سارقان با همکاری دست‌کم یک سنگ‌تراش، مشخصات و نوشته‌های روی سنگ‌ها را پاک می‌کنند و آن‌ها را به‌عنوان سنگ دست‌دوم به فروش می‌رسانند. این وضعیت، نسبت مستقیم گسترش فقر با افزایش آسیب‌های اجتماعی و به‌ویژه سرقت را آشکار می‌کند؛ فقری که حالا دیگر ردپای آن را می‌توان در قبرستان‌ها نیز به‌وضوح مشاهده کرد.