در آستانه آغاز سال تحصیلی ۱۴۰۵ــ۱۴۰۶، افزایش چشمگیر و همزمان شهریه دانشگاه‌ها و هزینه‌های خوابگاه، کتاب، خوردوخوراک و رفت‌وآمد، ادامه تحصیل را برای شمار بسیاری از دانشجویان ایرانی دشوار کرده است. پیام‌های رسیده به ایندیپندنت فارسی نشان می‌دهد برخی از دانشجویان به دلیل ناتوانی در تأمین هزینه‌های ترم جدید، تعداد واحدهایشان را کاهش داده‌اند و برخی دیگر به مرخصی یا انصراف از تحصیل فکر می‌کنند.

بیشترین اعتراض‌ها به شهریه‌های جدید دانشگاه آزاد مربوط می‌شود. گزارش‌های منتشرشده در روزهای پایانی شهریور نشان می‌دهد شهریه این دانشگاه در برخی مقاطع و گروه‌های آموزشی نسبت به سال تحصیلی گذشته بین ۳۵ تا ۵۰ درصد افزایش یافته است.

دانشگاه آزاد رقم یکسانی را برای شهریه تمام رشته‌ها اعلام نمی‌کند و مبلغ نهایی شهریه بر اساس مقطع، رشته، سال ورود، رتبه واحد دانشگاهی و تعداد درس‌های نظری، عملی و آزمایشگاهی محاسبه می‌شود. همین ساختار غیرشفاف باعث شده است بسیاری از دانشجویان تنها پس از مراجعه به سامانه آموزشیار از مبلغی که باید برای انتخاب واحد بپردازند مطلع شوند.

آخرین بررسی‌های نشان می‌دهد در سال تحصیلی ۱۴۰۴ــ۱۴۰۵، هزینه هر ترم کارشناسی در دانشگاه آزاد بین شش تا ۱۵ میلیون تومان متغیر بوده است. این رقم برای کارشناسی ارشد به ۱۱ تا ۲۳ میلیون تومان و برای دکتری غیرپزشکی به ۴۸ تا ۶۳ میلیون تومان می‌رسید.

اما اکنون با اعمال افزایش‌های اعلام‌شده برای سال تحصیلی جدید، شهریه برخی دوره‌های کارشناسی و کارشناسی ارشد ممکن است به‌ترتیب از ۲۰ و ۳۰ میلیون تومان نیز عبور کند. در رشته‌های پزشکی، دامپزشکی و دوره‌های دارای واحدهای عملی، مبالغ به‌مراتب بالاتری مطالبه می‌شود. برای نمونه، شهریه یک ترم دامپزشکی در سال جدید حدود ۷۷ میلیون تومان اعلام شده است.

برخی دانشجویان دانشگاه آزاد در پیام‌هایی به ایندیپندنت فارسی نوشته‌اند که برای کنترل مبلغ شهریه ناچار شده‌اند تعداد واحدهای انتخابی خود را کاهش دهند. این تصمیم اگرچه هزینه همان ترم را کمتر می‌کند، دوره تحصیل را طولانی‌تر و مجموع شهریه پرداختی را بیشتر خواهد کرد.

دانشجویی در تهران می‌گوید در کنار شهریه، باید هزینه کتاب، جزوه، اینترنت، رفت‌وآمد و خوردوخوراک را نیز تأمین کند و خانواده‌اش دیگر توان پرداخت کل این مخارج را ندارد. دانشجوی دیگری می‌گوید قصد داشته مانند ترم‌های گذشته ۱۸ واحد انتخاب کند، اما پس از مشاهده مبلغ شهریه، تعداد واحدهایش را کاهش داده است.

فشار مالی تنها به دانشجویان دانشگاه آزاد محدود نمی‌شود. دانشجویان دوره‌های شبانه، پردیس‌های خودگردان و دانشگاه‌های غیرانتفاعی نیز با افزایش هزینه‌ها مواجه شده‌اند. حتی دانشجویان دوره روزانه دانشگاه‌های دولتی که شهریه نمی‌پردازند، برای تأمین مسکن، غذا، کتاب و رفت‌وآمد با مشکلات جدی روبرو هستند.

صندوق رفاه دانشجویان وزارت علوم نرخ اجاره خوابگاه‌های ملکی دولتی در سال تحصیلی جدید را بر اساس ظرفیت اتاق و سطح خوابگاه تعیین کرده است. این مبالغ در هر ترم برای اتاق‌های یک و دو نفره بین یک میلیون و ۹۰۰ هزار تا دو میلیون و ۳۰۰ هزار تومان و در اتاق‌های سه و چهار نفره بین یک میلیون و ۵۰۰ هزار تا یک میلیون و ۸۰۰ هزار تومان اعلام شده است.

اگرچه این مبالغ در مقایسه با اجاره مسکن در بازار آزاد پایین به نظر می‌رسد، ظرفیت محدود خوابگاه‌های دولتی باعث می‌شود بسیاری از دانشجویان امکان استفاده از آنها را نداشته باشند. دانشجویانی که در خوابگاه‌های خودگردان یا خصوصی ساکن می‌شوند، با مبالغی چندین برابر روبرو هستند.

بررسی قیمت برخی خوابگاه‌های خصوصی تهران نشان می‌دهد اجاره ماهانه یک تخت در اتاق‌های چندنفره به هفت تا ۱۵ میلیون تومان رسیده است. هزینه اتاق‌های یک یا دو نفره نیز در این خوابگاه‌ها بین ۱۵ تا ۲۵ میلیون تومان در ماه اعلام شده است؛ رقمی که از کل دستمزد ماهانه بسیاری از کارگران و کارمندان بیشتر است.

قیمت غذا نیز به یکی دیگر از نگرانی‌های دانشجویان بدل شده است. بر اساس برآوردهای منتشرشده برای سال تحصیلی جدید، حداقل هزینه صبحانه دانشجویی ۱۰۰ هزار تومان و هزینه هر وعده ناهار یا شام بین ۲۵۰ تا ۳۵۰ هزار تومان است. بخش عمده این مبلغ برای دانشجویان روزانه در سنوات مجاز یارانه‌ای است، اما دانشجویان شبانه یا سنوات‌اضافه باید سهم بیشتری بپردازند که در برخی موارد به ۱۴۰ هزار تومان برای هر وعده می‌رسد.

کتاب‌های دانشگاهی، جزوه، نوشت‌افزار، اینترنت و هزینه رفت‌وآمد نیز بخش دیگری از مخارج تحصیل را تشکیل می‌دهند. افزایش قیمت کاغذ و خدمات چاپ باعث شده است بسیاری از دانشجویان به نسخه‌های الکترونیکی، کتاب‌های دست‌دوم یا عکس گرفتن از بخش‌های ضروری کتاب‌ها روی بیاورند. برخی نیز می‌گویند دیگر توان خرید کل منابع معرفی‌شده استادان را ندارند.

بحران اقتصادی، دسترسی نابرابر به دانشگاه را نیز تشدید کرده است. بر اساس یکی از پژوهش‌های «مرکز پژوهش‌های مجلس»، دست‌کم ۳۰ درصد دانشجویان مقاطع کاردانی و کارشناسی از دو دهک پردرآمد جامعه‌اند، در حالی‌ که سهم دو دهک کم‌درآمد در بسیاری از رشته‌ها و دانشگاه‌ها کمتر از ۱۰ درصد و در برخی موارد نزدیک به ۵ درصد است.

بر اساس همین بررسی، حدود ۵۵ درصد رتبه‌های زیر سه هزار کنکور نیز به دو دهک بالای درآمدی تعلق دارد، اما سهم دو دهک پایین از این رتبه‌ها تنها حدود ۳ درصد است. این ارقام نشان می‌دهند نابرابری آموزشی پیش از ورود به دانشگاه آغاز می‌شود و با افزایش هزینه‌های دوران تحصیل ادامه می‌یابد.

دانشگاه‌ها آمار تفکیکی و به‌روزی از تعداد دانشجویانی که به دلایل اقتصادی انصراف می‌دهند، مرخصی می‌گیرند یا واحدهای کمتری انتخاب می‌کنند، منتشر نمی‌کنند. با این حال، روایت‌های رسیده از دانشگاه‌های مختلف نشان می‌دهد که حذف واحد و وقفه تحصیلی به راهی برای فرار موقت از هزینه‌های سنگین بدل شده است.

در شرایطی که تورم نقطه‌به‌نقطه مواد غذایی در مردادماه به ۱۲۷ درصد رسیده و درآمد خانواده‌ها با هزینه‌های زندگی همگام نیست، دانشگاه نیز به‌تدریج از دسترس خانوارهای کم‌درآمد و حتی بخش بزرگی از طبقه متوسط خارج می‌شود. برای بسیاری از دانشجویان، انتخاب واحد مهرماه دیگر فقط یک تصمیم آموزشی نیست، بلکه محاسبه‌ای میان ادامه تحصیل و تأمین ابتدایی‌ترین هزینه‌های زندگی است.