محوطه باستانی جیرفت، یکی از مهم‌ترین کانون‌های تمدنی ایران، بار دیگر با هجوم حفاران مسلح در معرض تخریب و تاراج قرار گرفته است. گودال‌هایی که سوداگران در بخش‌های مختلف این کانون تمدنی حفر کرده‌اند، برای فعالان و کارشناسان میراث فرهنگی، اوایل دهه ۱۳۸۰ را تداعی می‌کند که هم‌زمان با شناخته شدن تمدن جیرفت و آغاز کاوش‌های علمی، موج گسترده حفاری‌های غیرمجاز و قاچاق آثار تاریخی، بخش قابل‌توجهی از این میراث ارزشمند را پیش از مطالعه علمی، از ایران خارج کرد.

حالا پس از گذشت حدود دو دهه، شواهد موجود از تکرار همان چرخه حکایت دارد. رسانه‌های محلی استان کرمان از حفاری‌های شبانه، تخریب لایه‌های باستان‌شناسی و جست‌وجوی سودجویانه برای اشیای تاریخی در این محوطه باستانی خبر داده‌اند و این در حالی است که مسئولان با وعده «پیگیری و شناسایی عاملان» از مسدود کردن گودال‌های ایجاد‌شده سخن می‌گویند.

به گفته منابع محلی، کمبود نیرو و تجهیزات، وسعت محوطه‌های تاریخی و فعالیت گروه‌های حفاری مسلح، حفاظت از این میراث چند هزار ساله را با چالش‌های جدی روبرو کرده است.

پایگاه خبری کرمان نو در گزارشی با عنوان «تاراج دوباره تاریخ در جیرفت»، به وعده فرماندار جیرفت برای مسدود کردن گودال‌ها با همکاری بخشداری و نیروی انتظامی واکنش نشان داد و نوشت که این اقدام دیرتر از آن بود که بتواند از آسیب جلوگیری کند.

بر اساس این گزارش و به گفته یک «منبع مطلع»، حفاران مسلح به محوطه باستانی جیرفت یورش بردند و تا زمانی که نیروهای یگان حفاظت میراث فرهنگی از ماجرا باخبر شوند، ده‌ها نفر بخش عمده‌ای از بستر هلیل‌رود را حفاری کرده بودند. این فاصله زمانی میان وقوع تخریب و مداخله دستگاه‌های مسئول هسته اصلی بحرانی است که کارشناسان میراث فرهنگی سال‌ها است درباره آن هشدار می‌دهند.

نکته قابل‌توجه اینکه حفاری‌های غیرمجاز ماهیتی خشونت‌آمیز دارند و آن‌طور که منابع میدانی گزارش داده‌اند، حفاران اغلب به‌صورت گروهی و مسلح عمل می‌کنند. در این شرایط، نزدیک شدن ماموران یگان حفاظت از میراث فرهنگی به آنان، در نبود پشتیبانی نیروی انتظامی، اقدامی پرمخاطره است. کمااینکه اوایل فروردین امسال یکی از ماموران یگان حفاظت میراث فرهنگی جیرفت هنگام گشت‌زنی و رویارویی با حفاران، هدف تیراندازی قرار گرفت و از ناحیه پا به‌شدت مجروح شد.

با این حال مشکل تنها به تجهیز نیروها در برابر تهدید مسلحانه محدود نمی‌شود. به گفته میثم شهسواری، عضو هیأت علمی باستان‌شناسی دانشگاه جیرفت، شمار نیروهای یگان حفاظت در جنوب استان کرمان با وسعت واقعی محوطه‌های تاریخی هیچ تناسبی ندارد.

جالب آنکه نزدیک‌ترین پایگاه حفاظتی در محدوده ورامین جیرفت، با محل حفاری‌های اخیر فاصله چندانی نداشت اما گستردگی جغرافیایی محوطه‌ها و کمبود تجهیزات، امکان واکنش سریع به گزارش‌های مردمی را عملا از بین برده است.

آنچه آسیب به گودال‌های جیرفت را از یک آسیب معمول متمایز می‌کند، ماهیت بازگشت‌ناپذیر خسارات وارده است. این تپه‌ها لایه‌به‌لایه اسناد و شواهدی از یکی از مهم‌ترین تمدن‌های کهن فلات ایران را در خود ثبت کرده‌اند و کارشناسان تاکید دارند هر گودالی که بدون نظارت علمی حفر می‌شود، یک شیء تاریخی را از بستر اصلی خود جدا می‌کند و توالی لایه‌های باستان‌شناسی را برای همیشه از میان می‌برد. ضمن اینکه این داده‌ها هرگز با هیچ کاوش علمی دیگری قابل‌بازیابی نیستند.

از همین رو، باستان‌شناسان معتقدند خسارت حفاری‌های غیرمجاز را نباید صرفا با ارزش مادی اشیای به سرقت‌رفته سنجید، بلکه باید آن را به منزله نابودی بخشی از دانش بشری درباره یکی از ناشناخته‌ترین تمدن‌های باستانی ایران دانست.

باستان‌شناسان محوطه جیرفت را یکی از مهم‌ترین محوطه‌های باستانی فلات ایران و حتی از کلیدی‌ترین نقاط برای مطالعه شکل‌گیری تمدن‌های نخستین جهان می‌دانند. به‌خصوص که پژوهش‌های انجام‌شده در دره هلیل‌رود، به‌ویژه در محوطه «کنارصندل»، طی دو دهه گذشته هم فرضیه‌های تازه‌ای را درباره خاستگاه تمدن، شهرنشینی و پیدایش نظام‌های اولیه نوشتار مطرح کرد.

کاوش‌های باستان‌شناسی نشان می‌دهد تمدن جیرفت، متعلق به عصر برنز، حدود پنج هزار سال پیش در جنوب‌شرق ایران شکوفا شد. برخی پژوهشگران آن را هم‌زمان و حتی در برخی جنبه‌ها کهن‌تر از تمدن‌های میان‌رودان، ارزیابی می‌کنند. کشف الواح گلی و سنگی با نشانه‌های ابتدایی نوشتار، بقایای معماری گسترده و مجموعه‌ای از آثار سنگی منحصربه‌فرد، این احتمال را مطرح کرد که جیرفت در روند شکل‌گیری نخستین شهرها و نظام‌های نوشتاری نقش مهمی ایفا کرده باشد.

با وجود این اهمیت، نام جیرفت در دو دهه گذشته بیش از هر چیز با یکی از بزرگ‌ترین غارت‌های میراث فرهنگی ایران گره خورده است. در اوایل دهه ۱۳۸۰، هم‌زمان با شناخته شدن این محوطه در مجامع علمی، حفاری‌های غیرمجاز به شکلی گسترده آغاز شد و هزاران شیء تاریخی، پیش از آنکه در کاوش‌های علمی ثبت و مطالعه شوند، از ایران خارج شدند. گزارش‌های منتشرشده در آن سال‌ها حاکی از آن بود که اشیای به‌دست‌آمده از جیرفت از طریق شبکه‌های قاچاق به کشورهای حاشیه خلیج فارس و سپس به بازارهای بین‌المللی و حراجی‌های لندن، نیویورک و پاریس راه پیدا کردند.

باستان‌شناسان معتقدند با وجود آن تاراج گسترده، بخش عمده‌ای از شهر باستانی جیرفت همچنان زیر خاک مانده و ظرفیت علمی آن هنوز آشکار نشده است.

حفاری‌های غیرمجاز تنها یکی از تهدیدهای پیش روی شهر باستانی جیرفت است. در سال‌های اخیر، توسعه شهری و اجرای طرح‌های عمرانی نیز بارها این محوطه را در معرض آسیب قرار داده است. خردادماه سال گذشته بود که خبر رسید دهیار روستای کنارصندل، در نزدیکی شهر جیرفت، با استناد به طرحی موسوم به «طرح هادی روستا»، ماشین‌آلات سنگین را روانه این محوطه باستانی کرده است و اصرار دارد که در این محوطه باستانی، ورزشگاه بسازد.

پس از آن برخی رسانه‌های محلی خبر دادند که محوطه باستانی کنارصندل مملو از انبوهی خرده‌سفال شده و در قلب آنچه روزگاری نشانه‌های تمدن کهن «ارته» بود، تخریبی گسترده و بدون مداخله‌ جدی نهادهای مسئول، رخ داده است.

دی‌ماه ۱۴۰۲ هم تسطیح اراضی شهر دقیانوس در محوطه باستانی جیرفت خبرساز شد. در آن زمان نیز مسئولان دولتی ادعا کردند که قصد ساخت مسکن در محدوده شهر قدیم جیرفت را دارند و در این طرح، مشکل تامین زمین برای متقاضیان مسکن حل می‌شود.

پیش‌تر قادر شیروانی، باستان‌شناس، در مصاحبه‌ای گفته بود پایگاه ملی میراث فرهنگی جیرفت حتی وسیله نقلیه‌ برای سرکشی به محوطه‌ها در اختیار ندارد و برای همه امور تنها یک نیروی اداری وجود دارد.

باستان‌شناسان می‌گویند در حالی که نه کاوش‌های علمی با بودجه کافی ادامه یافت و نه از ظرفیت تاریخی جیرفت برای توسعه و رفاه منطقه استفاده شد، اکنون این خطر وجود دارد که بخشی از یکی از مهم‌ترین گنجینه‌های تاریخی ایران، پیش از آنکه رازهایش آشکار شود، زیر بولدوزرهای شهرک‌سازی نابود شود.