کمکهای تسلیحاتی جمهوری اسلامی ایران به روسیه در جریان جنگ اوکراین یکی از محورهای مهم و چالشبرانگیز روابط نزدیک میان تهران و مسکو بودند، با این حال همزمان با حملات اخیر آمریکا به ایران، توجهها به انتقال فناوریهای نظامی در جهت معکوس، یعنی از مسکو به تهران، معطوف شد؛ روندی که از ابعاد تازه همکاریهای این دو کشور پرده برمیدارد.
فایننشال تایمز در گزارشی نوشت که روسیه مخفیانه به ایران برای ساخت موشکهای کروز پیشرفته مافوق صوت کمک کرده است؛ اقدامی که یکی از مهمترین انتقالهای فناوری نظامی راهبردی از مسکو به تهران محسوب میشود.
در این برنامه محرمانه چندساله که با نام رمز سی۴۳۰ال (C430L) شناخته میشود، شماری از باتجربهترین متخصصان موشکی روسیه به خدمت گرفته شدهاند تا به جمهوری اسلامی ایران در ساخت ردهای جدید از تسلیحات کمک کنند که قابلیت تهدید ناوهای هواپیمابر آمریکا و دیگر کشتیهای جنگی این کشور در خاورمیانه را دارند.
تحقیقات فایننشال تایمز با بررسی مکاتبات افشاشده روسیه، سوابق سفر و اسناد ثبت اختراعهای نظامی، از وجود این برنامه که سال ۲۰۲۳ آغاز شد و در جریان جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران نیز ادامه یافت، پرده برداشت.
هدف اصلی برنامه سی۴۳۰ال کمک به تهران برای ساخت یک سامانه پیشران رمجت (Ramjet) است؛ نوعی موتور که به موشک کروز امکان میدهد با سرعتی چند برابر سرعت صوت به پرواز خود ادامه دهد.
Read More
This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)
کارشناسان موشکی و نظامی معتقدند این فناوری تقریبا بهطور قطع برای استفاده در موشکهای کروز ضدکشتی و موشکهای کروز ویژه حمله به اهداف زمینی در نظر گرفته شده است.
موشکهای کروز فراصوت سرعت بالا را با قابلیت پرواز در ارتفاع پایین ترکیب میکنند و در نتیجه، فرصت سامانههای پیشرفته پدافند هوایی و موشکی برای شناسایی و مقابله با آنها کاهش مییابد. این قابلیت برای ایران در منطقه خلیج فارس، جایی که آمریکا و متحدان منطقهای آن، سامانههای دفاعی پیشرفته مستقر در خشکی و دریا را به کار میگیرند، اهمیت ویژهای دارد.
جمهوری اسلامی ایران سامانه پیشران رمجت را ساخته و آزمایش پروازی آن را نیز انجام داده است، هرچند تاکنون هیچ مدرکی وجود ندارد که نشان دهد یک موشک کروز فراصوت با کمک روسیه، مستقر شده باشد.
مکاتبات افشاشده نشان میدهد مذاکرات درباره این برنامه تا تابستان امسال نیز ادامه داشتند.
این برنامه بخشی از روابط نظامی راهبردی و فزاینده میان روسیه و جمهوری اسلامی ایران است. تهران پهپادهای تهاجمی شاهد را در اختیار مسکو قرار داد که به یکی از اجزای مهم جنگ روسیه در اوکراین تبدیل شدند. همچنین به مسکو کمک کرد خط تولید این پهپادها را در داخل روسیه راهاندازی کند.
اوکراین و مقامهای غربی روسیه را متهم کردهاند که در جریان جنگ ایران با آمریکا و اسرائیل، با ارائه تصاویر ماهوارهای، پشتیبانی پهپادی و قطعات تسلیحاتی هم به تهران در میدان نبرد کمک کرد.
برنامه سی۴۳۰ال شکل عمیقتری از همکاری تهران و مسکو را نشان میدهد که در چارچوب آن، مسکو به تهران کمک میکند دانش فنی لازم را برای توسعه سامانه تسلیحاتی راهبردی پیشرفته خود به دست آورد.
برنامه کمک به توسعه موشکهای فراصوت را روساوبوروناکسپورت (Rosoboronexport)، شرکت دولتی صادرات تسلیحات روسیه، سازماندهی کرده بود. این شرکت اجرای پروژه را با شرکت انپیاو ماشینوستروینیا (NPO Mashinostroyenia) هماهنگ میکرد که آمریکا سال ۲۰۱۴ آن را یکی از شرکتهای موشکی روسیه بزرگ و مسئول ساخت سامانههای موشک کروز قابلپرتاب از کشتیها، زیردریاییها و سکوهای زمینی معرفی و تحریم کرد. این شرکت در طرحهای پشتیبان نیروهای هستهای راهبردی روسیه، از جمله موشکهای بالیستیک قارهپیما هم مشارکت دارد.
سوابق سفر افشاشدهای که فایننشال تایمز بررسی کرد، نشان میدهد مقامهای روسی مسئول صادرات تسلیحات و چندین مهندس ارشد شرکت انپیاو ماشینوستروینیا پیش از آنکه قرارداد سی۴۳۰ال در نوامبر ۲۰۲۳ بهطور رسمی با وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران امضا شود، بارها به ایران سفر کرده بودند.
شرکت انپیاو ماشینوستروینیا تا سال ۲۰۲۵، مجموعه بزرگی از اسناد و اطلاعات فنی ایران درباره سامانه پیشران رمجت را دریافت کرده بود. سپس مهندسان روسی دادههای مربوط به یک آزمایش پروازی ایران را تحلیل کردند و مجموعهای مفصل از پرسشها را درباره نحوه عملکرد این سامانه، برای تهران فرستادند. آنها درباره تغییرات ایجادشده در سامانه سوخت، پایداری احتراق، ورودی هوا و نازل موتور پرسوجو کرده بودند.
مهندسان همچنین میخواستند بدانند آیا رمجت پس از آنکه دادههای تلهمتری ارائهشده از سوی ایرانــ دادههایی که عملکرد موتور را هنگام پرواز نشان میدادندــ در کمتر از یک دقیقه پس از آغاز آزمایش قطع شدند، همچنان به کار خود ادامه داد یا نه.
این تبادل اطلاعات نشان میدهد مهندسان انپیاو عملکرد سامانهای را که ایران پیشتر ساخته و آزمایش کرده بود، بهدقت بررسی میکردند و با تکیه بر تجربه متخصصان روس، در پی شناسایی مشکلات و کمک به بهبود طراحی آن بودند.
در آوریل ۲۰۲۵، روساوبوروناکسپورت پیشنهاد کرد هیأتی متشکل از حدود ۲۴ متخصص روس برای رایزنیهای فنی در چارچوب برنامه سی۴۳۰ال به ایران اعزام شود. در همان مکاتبات، از تهران خواسته شد پیش از سفر پیشنهادی، به پرسشهای مهندسان درباره دادههای تلهمتری آزمایش پروازی پاسخ دهد؛ موضوعی که ارتباط این ماموریت را با بررسی فنی سامانه پیشران ایران نشان میداد.
برنامه سی۴۳۰ال بخشی از الگوی گستردهتر کمکهای فناورانه محرمانه است تهران در سالهای اخیر و همزمان با تقویت توانمندیهای نظامی خود، در پی دریافت آنها از مسکو و پکن بوده است. فایننشال تایمز اوایل سال ۲۰۲۶ فاش کرد که مسکو با تحویل سامانههای پدافند هوایی دوشپرتاب «وربا» (Verba) به تهران موافقت کرده است. در همین حال، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی محرمانه یک ماهواره چینی با قدرت تفکیک بالا خریداری کرد که بعدا، همزمان با حملات تلافیجویانه موشکی و پهپادی ایران در سال جاری، از آن برای رصد پایگاههای نظامی آمریکا در سراسر خاورمیانه استفاده شد.
آمریکا پس از آن، شرکت چینی تامینکننده این ماهواره، «ارت آی» (Earth Eye)، را تحریم کرد و گفت این شرکت در جریان جنگ تصاویر ماهوارهای در اختیار جمهوری اسلامی ایران قرار داد و این تصاویر امکان حملات نظامی ایران به نیروهای آمریکایی را فراهم کردند.
این برنامهها در مجموع، نشان میدهند که تهران چگونه برای برطرف کردن ضعف نیروهای مسلح خود، از فناوریهای روسیه و چین بهره گرفت؛ از پدافند هوایی و اطلاعات میدان نبرد گرفته تا ساخت تسلیحات تهاجمی پیشرفتهتر.
جمهوری اسلامی ایران در سالهای اخیر موشکهای بالیستیک پیشرفتهتری ساخته است؛ از جمله تسلیحاتی که خود آنها را اَبَرفراصورت (هایپرسونیک) توصیف میکند. این کشور همچنین کارخانههای صنعتی برای تولید موتورهای توربوجت و توربوفن مورداستفاده در موشکهای کروز کمسرعتتر در داخل دارد. با این حال، دستیابی به توانایی ساخت یک موشک کروز فراصوت هواتنفسی با پیشران رمجتــ فناوری که امکان پرواز مداوم با نیروی محرکه در جو و با سرعتی چند برابر سرعت صوت را فراهم میکندــ همچنان یکی از کاستیهای عمده فناورانه در زرادخانه تهران بوده است.
تلاشهای تهران برای پر کردن این شکاف از طریق مهندسی نظامی داخلی، خرید غیرقانونی فناوری و قطعات خارجی و تلاش برای مهندسی معکوس سامانههای خارجی، چندین دهه قبل سابقه دارد و در بالاترین سطوح سازماندهی شده است.
وزیر دفاع وقت جمهوری اسلامی ایران در سال ۲۰۱۶ (۱۳۹۵) اعلام کرد که این کشور قصد دارد موشکهای ضدکشتی فراصوت بسازد. دو سال بعد، دو دیپلمات ایرانی در اوکراین هنگام تلاش برای تهیه قطعات و اسناد فنی مربوط به موشک ضدکشتی فراصوت کیاچــ۳۱ای (Kh-31A) ساخت دوران شوروی، بازداشت شدند.
در سال ۲۰۱۹ (۱۳۹۸)، یک شرکت ایرانی مرتبط با صنایع دفاع، تصاویری از بازدید علی خامنهای، رهبر وقت جمهوری اسلامی ایران، از یک موتور رمجت ساخت داخل منتشر کرد. سپس در اوت ۲۰۲۳ (مرداد ۱۴۰۲)، خبرگزاری تسنیم، وابسته به سپاه پاسداران، مدعی شد ایران آزمایش نمونه اولیه یک موشک کروز فراصوت را آغاز کرده است.
فابیان هینتس، کارشناس برنامه موشکی ایران و تحلیلگر ارشد موسسه پژوهش تسلیحات در منازعات، میگوید ساخت یک سلاح عملیاتی مبتنی بر رمجت بسیار دشوار است و خاطرنشان میکند که تنها شمار اندکی از کشورها دانش فنی لازم برای این کار را در اختیار دارند. تسلط جمهوری اسلامی ایران بر فناوری این موتور میتواند در نهایت به این کشور امکان دهد تسلیحات مختلفی را بر پایه آن طراحی کند، نسلهای بعدی این تسلیحات را بهبود بخشد و وابستگی خود را به تامینکنندگان خارجی کاهش دهد.
پیش از این، وبسایت گاردین نیز در گزارشی نوشته بود که جمهوری اسلامی ایران تاکتیک حملات موشکی خود را تغییر داده است و از الگوهایی مشابه تاکتیک روسیه در جنگ اوکراین بهره میگیرد. در این روش، شلیک دستههای کوچکتر موشک گاهی موثرتر از حملات گسترده است و پهپادها ابتدا برای مشغول کردن سامانههای دفاع هوایی به کار گرفته میشوند تا راه برای اصابت موشکهای بالیستیک هموار شود.
موشکهای ایرانی سامانههای هدایت پیچیدهای هم دارند و همزمان از سامانه جیپیاس (GPS) آمریکا، بیدو (BeiDou) چین و گلوناس (GLONASS) روسیه استفاده میکنند. سرعت بسیار بالای آنها هنگام ورود مجدد به جوــ که چندین برابر سرعت صوت استــ رهگیری آنها را برای سامانههای ضدموشک بالیستیک بسیار دشوار میکند.
پیشتر پیت هگست، وزیر جنگ آمریکا، در کنگره اعلام کرده بود که چین و روسیه تا حدی به جمهوری اسلامی ایران کمک میکنند، اما دونالد ترامپ، رئیسجمهوری ایالات متحده، سخنان او را رد کرد و گفت شی جینپینگ و ولادیمیر پوتین شخصا به او اطمینان دادهاند که به تهران سلاح نخواهند فروخت.
با این حال این همکاریها فقط تسلیحاتی نیستند و چنانچه روزنامه وال استریت ژورنال هم گزارش داد، مسکو برای کمک به تهران در هدف قرار دادن نیروهای آمریکایی در منطقه، تصاویر ماهوارهای و فناوری پهپادی پیشرفتهتر به آن میدهد.
وال استریت ژورنال همچنین گزارش داد که مسکو موقعیت مکانی نیروهای نظامی ایالات متحده در خاورمیانه و همچنین متحدان منطقهای آن را در اختیار تهران قرار داد. دو نفر از این افراد، یک افسر و یک دیپلمات خاورمیانهای، گفتند که این همکاری نسبت به روزهای اولیه جنگ، عمیقتر شده و روسیه اخیرا تصاویر ماهوارهای را مستقیم در اختیار جمهوری اسلامی ایران قرار داده است.
