استانبول، شهری در محل تلاقی دو قاره، از دیرباز یکی از مراکز کلیدی ارتباط و تجارت در جهان بوده است. این شهر که قبلا بیزانس یا بیزانتیوم (Byzantium) و سپس قسطنطنیه نام داشت، زمانی بخشی از مسیر تجاری جاده ابریشم و گذرگاه دریایی میان دریای سیاه و مدیترانه بود و در دوران طلایی راه‌آهن، مقصد نهایی قطار «اکسپرس شرق» شد و اکنون در قرن بیست‌ویکم، فرودگاه استانبول بر آسمان‌ها حکم می‌راند و به‌تازگی با پیشی گرفتن از فرودگاه هیترو لندن، از نظر گستردگی ارتباطات پروازی در جایگاه نخست جهان قرار گرفته است.
جان گرانت، تحلیلگر ارشد شرکت تحلیل داده‌های هوانوردی او‌ای‌جی (OAG) می‌گوید: «بالاخره اول شدند.» شرکت او که داده‌های سفر در سراسر جهان را ارائه می‌کند، به‌تازگی شاخص قطب‌های هوایی بزرگ جهان در سال ۲۰۲۶ (Megahubs2026) خود را که فرودگاه‌های برتر جهان را مقایسه می‌کند، منتشر کرده است. این رتبه‌بندی با مقایسه تعداد اتصال‌های برنامه‌ریزی‌شده به پروازهای بین‌المللی و تعداد مقاصدی که فرودگاه به آن‌ها پرواز دارد، تهیه می‌شود. برای این کار، وضعیت پروازها در شلوغ‌ترین روز سال بررسی می‌شود روزی که در سال جاری، دوم اوت ۲۰۲۶ انتخاب شد.
صلاح‌الدین بیلگن، مدیرعامل فرودگاه استانبول، به سی‌ان‌ان می‌گوید کسب جایگاه نخست «دستاوردی مهم برای فرودگاه استانبول است و جایگاهی را که به‌عنوان یک قطب جهانی هوانوردی برای خود ساخته‌ایم، نشان می‌دهد». او می‌افزاید: «در حال حاضر به حدود ۳۵۰ مقصد در سراسر جهان پرواز داریم و همچنان برای رشد بیشتر ظرفیت چشمگیری داریم.»
فرودگاه اسخیپول آمستردام در رتبه‌بندی امسال، سوم شد و پس از آن، فرودگاه کوالالامپور در جایگاه چهارم و فرودگاه اوهر شیکاگو در جایگاه پنجم قرار گرفتند.
«رقبا به آن نخواهند رسید»
فرودگاه ۱۲ میلیارد دلاری استانبول که جوایز متعددی کسب کرده، پیشرفتی سریع و چشمگیر داشته است. این فرودگاه سال ۲۰۱۸ با تبلیغات و هیاهوی فراوان، در فاصله حدود ۳۲ کیلومتری استانبول و در بخش اروپایی آن افتتاح شد. این قطب هوایی برای فعالیت در مقیاسی عظیم ساخته شد. ترمینال بزرگ آن با مساحت ۱.۴ میلیون مترمربع، بزرگ‌ترین ترمینال زیر یک سقف در جهان است و مساحت مجموع محوطه ۷۶.۵ میلیون مترمربعی آن از منهتن نیویورک بزرگ‌تر است.
سالانه بیش از ۸۴ میلیون مسافر از این فرودگاه عبور می‌کنند و همین امر آن را به هشتمین فرودگاه پرتردد جهان تبدیل کرده است. با این حال، برنامه بلندمدت افزایش ظرفیت به ۲۰۰ میلیون مسافر در سال است؛ یعنی دو برابر شمار مسافرانی که اکنون سالانه از فرودگاه هارتسفیلد‌ــ‌جکسون آتلانتا، پرترددترین فرودگاه جهان، عبور می‌کنند.
گرانت می‌گوید: «در سال‌های آینده، رقبا نمی‌توانند به جایگاه آن‌ها برسند. ظرفیت باند کافی دارند. یک شرکت هواپیمایی ملی دارند که بسیار موفق است و با سفارش هواپیماهای جدید، همچنان رشد می‌کند. به برخی از بازارهای جهان که بیشترین ظرفیت رشد را دارند، مانند آسیای مرکزی، بسیار نزدیک‌اند. از وضعیت خاورمیانه نیز تا حدی سود برده‌اند. موقعیت بسیار مساعدی دارند.»
Read More
This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)
فرودگاه استانبول ماه گذشته چهارمین باند اصلی خود را افتتاح کرد. هدف نهایی این است که این قطب هوایی ۹ باند داشته باشد، شش باند اصلی و سه باند ذخیره. باند جدید به طول دو هزار و ۸۲۰ متر، نخستین باند این فرودگاه با امتداد شرقی‌ــ‌غربی است. این ویژگی زمان حرکت هواپیماهای عازم غرب روی زمین و مدت حضور آن‌ها در هوا را کاهش می‌دهد و باعث صرفه‌جویی در وقت و سوخت می‌شود.
گرانت می‌گوید: «این تنها فرودگاه جهان است که مجوز انجام هم‌زمان عملیات پروازی روی سه باند را دارد. به این ترتیب می‌توان تعداد پروازها را در ساعات اوج افزایش داد و انعطاف عملیاتی بیشتری داشت. وقتی سه باند در اختیار دارید، احتمالا در انجام شدن به‌موقع پروازها عملکرد بهتری خواهید داشت.»
مزیت رقابتی
۸۰ درصد از پروازهای فرودگاه استانبول را شرکت هواپیمایی ترکیش ایرلاینز انجام می‌دهد و در موفقیت این قطب هوایی نقشی کلیدی دارد. این شرکت دو سال پیش، به دلیل پرواز به کشورهای بیشتری نسبت به هر شرکت هواپیمایی دیگر، وارد رکوردهای جهانی گینس شد؛ شمار این کشورها در سال ۲۰۲۶ در مجموع به ۱۳۰ رسید.
این شرکت ناوگانی مدرن و به‌سرعت رو به گسترش، شامل بیش از ۵۰۰ هواپیمای بویینگ و ایرباس دارد که ترکیبی متنوع از هواپیماهای باریک‌پیکر و پهن‌پیکر را در برمی‌گیرد.
ویکتوریا میرونیوک، مدرس ارشد مدیریت حمل‌ونقل هوایی در دانشگاه کرنفیلد بریتانیا، می‌گوید ناوگان جوان‌تر تاثیر بهتری بر مشتریان می‌گذارد. او در این زمینه به خدمات باکیفیتی اشاره می‌کند که به ترکیش ایرلاینز کمک کرد به‌تازگی جایزه «بهترین شرکت هواپیمایی اروپا» را از اسکای‌ترکس دریافت کند.
از طرفی، هواپیماهای نو بهره‌وری بیشتری هم دارند و در شرایط کنونی که قیمت سوخت روبه‌افزایش است، این ویژگی برای شرکت هواپیمایی مزیتی رقابتی ایجاد می‌کند و به آن امکان می‌دهد قیمت بلیت‌ها را کاهش دهد.
صلاح‌الدین بیلگن می‌گوید: «مزیت‌هایی که از نظر بهره‌وری و هزینه فراهم می‌کنیم، هر سال شرکت‌های هواپیمایی جدیدی را به شبکه ما جذب می‌کند. امروز یکی از تنها دو قطب عمده هوایی جهانیم که به بیشترین تعداد شرکت هواپیمایی خدمات می‌دهند.»
زیرساخت نیز در این گستردگی ارتباطات نقشی به همان اندازه مهم دارد. او می‌گوید: «فرودگاه استانبول، به‌عنوان فرودگاهی نسبتا جدید، از همان ابتدا با در نظر گرفتن رشد طراحی شد، به‌گونه‌ای که ظرفیت و انعطاف لازم را برای پاسخگویی به افزایش تقاضای مسافران و پشتیبانی از نقش ما به‌عنوان یک قطب عمده بین‌المللی برای جابه‌جایی مسافران میان پروازها فراهم کند.»
ظرفیت رشد
رتبه‌بندی قطب‌های هوایی بزرگ جهان در سال ۲۰۲۶ (Megahubs2026) شرکت او‌ای‌جی ناگزیر تحت تاثیر اختلال‌های ادامه‌دار در خاورمیانه و همچنین جنگ روسیه و اوکراین قرار گرفته، با این حال در حالی که دیگر فرودگاه‌ها و مناطق آسیب دیدند، موقعیت جغرافیایی ترکیه و روابط دیپلماتیک آن، در این شرایط به سود فرودگاه استانبول تمام شد.
فرودگاه استانبول از قدرت انعطاف و ظرفیت رشدی برخوردار است که رقبای آن در منطقه ندارند. طرح احداث باند سوم در هیترو لندن، به دلیل پیامدهای زیست‌محیطی آن در منطقه‌ای با ساخت‌وساز متراکم در جنوب‌شرق انگلستان، همچنان بسیار بحث‌برانگیز است. فرودگاه اسخیپول آمستردام نیز که از نظر ارتباطات پروازی در رتبه سوم جهان قرار دارد، با سقف سالانه ۴۸۸ هزار نشست‌وبرخاست هواپیما روبه‌رو است.
میرونیوک می‌گوید: «اینکه فرودگاه استانبول کمی خارج از محدوده شهر قرار دارد، به این معنا است که می‌تواند شبانه‌روزی و در تمام روزهای هفته فعالیت کند.» او برنامه توقف بین دو پرواز ترکیش ایرلاینز را هم تحسین می‌کند؛ برنامه‌ای که به مسافران پروازهای اتصالی امکان می‌دهد در سفر خود وقفه‌ای بیندازند تا استانبول را ببینند و از اقامت رایگان در هتل‌های طرف‌قرارداد بهره‌مند شوند.
میرونیوک می‌گوید: «من از آن مسافران بدشانسی‌ام که نمی‌توانند در هواپیما بخوابند و حتی در قسمت بیزینس‌کلاس هم به‌سختی استراحت می‌کنند، اما با این برنامه، چمدانتان پیش ترکیش ایرلاینز می‌ماند و شما می‌روید تا یک شب خوب و راحت استراحت کنید.»
به گفته او، این برنامه شکلی از گردشگری پایدار است که به مسافران امکان می‌دهد به‌جای آنکه صرفا پروازهای اتصالی ارزان را بگیرند، بی‌آنکه تجربه‌ای از مقصدها به دست آورند، با شتاب کمتری سفر کنند و با فرهنگ محلی آشنا شوند. برای بسیاری از مسافران، گرفتن ویزا برای توقف و بازدید از ترکیه آسان‌تر از گرفتن ویزا برای خروج از یک فرودگاه اتحادیه اروپا و گشت‌وگذار در اطراف آن است. این هم مزیت دیگری برای فرودگاه استانبول محسوب می‌شود.
تقویت جایگاه‌ها
هرچند پیش‌بینی در این دوران پرآشوب دشوار است، گرانت معتقد است اگر سایر شرایط تغییر نکند، استانبول سال ۲۰۲۷ نیز جایگاهش را حفظ خواهد کرد. او می‌گوید: «فکر می‌کنم در سه یا چهار سال آینده شاهد تقویت جایگاه فرودگاه‌های چین باشیم. فعالیت بین‌المللی شرکت‌های هواپیمایی چینی در حال گسترش است و این به آن‌ها کمک خواهد کرد.»
شرکت‌های هواپیمایی بین‌المللی، از جمله بریتیش ایرویز، هنوز پروازهایشان را به خاورمیانه از سر نگرفته‌اند، اما گرانت امیدوار است فرودگاه‌های منطقه «به جایگاه پیشین خود بازگردند». او می‌گوید: «همه این تحولات به‌تدریج جایگاه هیترو، اسخیپول آمستردام و پاریس را که به سقف ظرفیت خود نزدیک می‌شوند، تضعیف خواهد کرد.»
