ایالات متحده روز دوشنبه از آغاز کارزاری موسوم به «روز دی (D) اقتصادی» خبر داد که هدف آن منزوی کردن جمهوری اسلامی ایران از اقتصاد جهانی است. واشنگتن تهدید کرده است «تسهیلگرانی» را که همچنان با تهران دادوستد میکنند، مجازات خواهد کرد.
این اقدام بخشی از تلاش واشنگتن برای قطع شریان تجاری است که طی نزدیک به شش ماه جنگ، اقتصاد تهران را سرپا نگه داشت.
جزئیات نحوه اجرای این طرح هنوز روشن نیست، اما سیانبیسی نیوز در گزارشی نوشت که با دادههای اقتصادی موجود هم میتوان بررسی کرد کدام کشورها بیشتر در معرض تحریماند.
چین
چین بزرگترین خریدار نفت ایران و یکی حلقههای حیاتی اتصال تهران به اقتصاد جهانی است. طبق اعلام دولت آمریکا، حدود ۹۰ درصد نفت صادراتی ایران به چین میرود.
بر اساس گزارش کمیسیون بررسی اقتصادی و امنیتی آمریکا و چین، پکن ارزش تجارت دوجانبه خود با تهران در سال ۲۰۲۵ را ۹ میلیارد و ۹۶۰ میلیون دلار اعلام کرد. با این حال این رقم حدود ۳۱ میلیارد و ۲۰۰ میلیون دلار صادرات گزارشنشده نفت خام ایران به چین در همان سال را شامل نمیشود.
بر اساس دادههای شرکت کپلر، بخش عمده این نفت را پالایشگاههای مستقل چین دریافت میکنند. این محمولهها اغلب با عنوان نفت خام مالزی یا اندونزی عرضه میشوند و مبالغ آنها از طریق واسطههایی خارج از نظام مالی مبتنی بر دلار، تسویه میشود. وزارت خزانهداری آمریکا سال ۲۰۲۶ چند مورد از این پالایشگاهها را به دلیل خرید نفت ایران تحریم کرد، اما تاکنون موسسات مالی چین را هدف قرار نداده است.
Read More
This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)
پکن آشکارا با تحریمهای آمریکا علیه جمهوری اسلامی ایران مخالفت و استدلال کرده است که فشار اقتصادی نمیتواند اختلافها را حلوفصل کند. چین در ماه مه به شرکتهای داخلی خود دستور داد تحریمهای آمریکا علیه پنج پالایشگاه مرتبط با تجارت نفت ایران را نادیده بگیرند.
دان وانگ، مدیر بخش چین در گروه اوراسیا، میگوید اگرچه بعید است پکن مستقیم در برابر فشار واشنگتن برای اعمال تحریمها مقاومت کند، احتمالا بیسروصدا بانکهای دولتی و شرکتهای نفتی خود را به رعایت بیشتر تحریمها وادار خواهد کرد تا گرفتار پیامد تحریمها نشوند. او این وضعیت را نشاندهنده «دوگانگی میان موضعگیری رسمی و عملکرد پشت پرده» دانست و توضیح داد: «برای مقامهای چینی، حفظ دسترسی به دلار در تامین مالی و امکان ورود به بازار آمریکا اهمیت بیشتری دارد.»
امارات متحده عربی
امارات متحده عربی که در آن سوی خلیج فارس و در فاصله حدود ۸۰ کیلومتری ایران قرار دارد، از مدتها پیش یکی از مراکز مهم تجارت ایران بوده است.
بر اساس دادههای سازمان تجارت جهانی، حجم تجارت دوجانبه دو کشور در سال ۲۰۲۴ حدود ۲۸ میلیارد دلار بود. امارات در آن سال بزرگترین مبدأ واردات ایران به شمار میرفت و بیش از ۳۰ درصد از واردات این کشور را تامین میکرد. این کشور همچنین سومین مقصد بزرگ صادرات ایران بود و ۱۲ درصد از محمولههای صادراتی ایران، به ارزش بیش از هفت میلیارد دلار، به آنجا ارسال شد.
این رابطه هفته گذشته، پس از شلیک دو موشک بالیستیک از ایران به سوی قلمرو امارات، با مانعی جدی روبهرو شد و امارات همه مبادلات تجاری و مالی با جمهوی اسلامی ایران را به حالت تعلیق درآورد. یکی از این موشکها نفتکشهای متعلق به امارات را هدف گرفته بود.
بر اساس گزارش اندیشکده آمریکایی موسسه واشنگتن، تهران برای دسترسی به اقتصاد جهانی از طریق معاملاتی غیرقانونی و غالبا غیرشفاف، به بانکها و نظام مالی امارات متکی بود و قطع دسترسی ایران مستلزم آن است که مقامهای اماراتی برای مقابله با فعالیتهای مالی و تجاری غیرشفاف، اقدامهای قاطعانهتری انجام دهند.
متیو لویت، مقام سابق وزارت خزانهداری آمریکا، روز دوشنبه در یادداشتی نوشت: «بخش عمده فعالیتهای ایران در زمینه انتقال مجدد کالا، قاچاق و بانکداری سایه در دبی انجام میشود، بنابراین واشنگتن باید هر کاری از دستش برمیآید انجام دهد تا به سران امارات در ابوظبی کمک کند رهبران دبی را متقاعد یا ترغیب به همکاری کنند.»
ترکیه
ترکیه روابط تجاری قابلتوجهی با تهران دارد. این کشور گاز طبیعی ایران را وارد و در مقابل، کالاهای تولیدی خود را به ایران صادر میکند.
بر اساس اعلام وزارت خارجه ترکیه، حجم تجارت دوجانبه ترکیه و ایران در سال ۲۰۲۴ به ۵.۷ میلیارد دلار رسید. صادرات ترکیه به ایران عمدتا ماشینآلات و قطعات، محصولات شیمیایی و محصولات کشاورزی بود، در حالی که محصولات انرژی را از تهران وارد میکرد.
در همین حال، قرارداد ۲۵ساله تامین گاز میان دو کشور در پایان ماه ژوییه منقضی شد. بر اساس گزارش رسانههای داخلی، واردات گاز ترکیه از ایران در سال جاری بهشدت افزایش یافت و سهم ایران از کل واردات گاز طبیعی ترکیه به ۱۸.۶ درصد رسید.
اگرچه آنکارا با افزایش واردات گاز از طریق خطوط لوله جمهوری آذربایجان و روسیه در پی تنوع بخشیدن به تامینکنندگان خود است، تاکنون نشانهای مبنی بر قصد این کشور برای قطع روابط اقتصادی با ایران دیده نشده است.
عراق
عراق که به برق و گاز ایران وابسته است، در طول سالهای گذشته میلیاردها دلار با تهران تجارت کرده است.
جمهوری اسلامی ایران در مارس ۲۰۲۴، قراردادی پنجساله را که بر اساس آن، سالانه نزدیک به ۱۸ میلیارد و ۷۰۰ میلیون مترمکعب گاز طبیعی به عراق صادر میکند، تمدید کرد. همچنین طبق اعلام اداره اطلاعات انرژی آمریکا، میزان برق وارداتی عراق از ایران در سال ۲۰۲۳، معادل بیش از ۳۰ درصد کل برق تولیدشده در عراق بود.
براساس گزارش رویترز، حجم تجارت ایران و عراق در سال ۲۰۲۵ از ۱۰ میلیارد دلار فراتر رفت و تهران مواد غذایی، کالاهای مصرفی و محصولات دیگری به بازار عراق صادر کرد. با این حال در سال ۲۰۲۶، همزمان با افزایش خطرهای امنیتی در منطقه و اختلالهای دورهای در گذرگاههای مرزی از زمان آغاز جنگ در اواخر فوریه، حجم این تجارت کاهش یافت.
بر اساس گزارشها، عراق سالانه حدود چهار تا پنج میلیارد دلار بابت گاز طبیعی مورداستفاده برای تولید برق به ایران پرداخت میکند. تحریمهای جدید آمریکا ممکن است توانایی بغداد را برای پرداخت بهای انرژی وارداتی از ایران محدود کند.
هند
هند یکی از پنج شریک تجاری بزرگ ایران محسوب میشود، اما در سالهای اخیر تجارت دوجانبه این کشور با ایران کاهش یافته است، به طوری که طبق آمار وزارت بازرگانی هند، این رقم در سال مالی منتهی به مارس ۲۰۲۶ به حدود ۱.۶ میلیارد دلار رسید، در حالی که در سال مالی منتهی به مارس ۲۰۲۳، حدود ۲.۳ میلیارد دلار بود.
دهلینو عمدتا برنج، چای، شکر و محصولات دارویی به ایران صادر و در مقابل، میوه خشک و تازه از ایران وارد میکند.
هند در ماه آوریل، پس از یک وقفه هفتساله، واردات نفت خام از ایران را از سر گرفت. این اقدام پس از آن صورت گرفت که آمریکا بهطور موقت تحریمهای مربوط به صادرات نفت خام ایران را لغو کرد.
اما اگر واشنگتن به تهدید خود مبنی بر تحریم هر نهادی که نفت ایران را خریداری میکند، از جمله پالایشگاههای هند، عمل کند، ادامه این مبادلات دشوار خواهد شد.
