۱۱ نشانه‌ای که متخصصان مغز و اعصاب می‌گویند نباید نادیده گرفت

برخی علائم به‌ظاهر ساده از دوبینی ناگهانی و ضعف یک دست یا پا گرفته تا تغییر صدا، پرش مداوم عضلات و حتی بدگمانی بی‌دلیل ممکن است نشانه ابتلا به اختلالات عصبی جدی مانند سکته مغزی، ام‌اس، پارکینسون یا زوال عقل باشند، لذا متخصصان مغز و اعصاب هشدار می‌دهند نادیده‌ گرفتن این نشانه‌ها یا نسبت‌ دادن آن‌ها به افزایش سن می‌تواند تشخیص و درمان به‌موقع را به تاخیر بیندازد.

دکتر اندرو دورش، رئیس بخش مغزواعصاب عمومی در سامانه سلامت دانشگاه راش و متخصص توانبخشی عصبی، می‌گوید: «هر جا عصبی وجود داشته باشد، ممکن است پای متخصص مغزواعصاب به میان بیاید. از آنجا که عصب‌ها در سراسر بدن وجود دارند، مشکلات بسیار زیادی هم ممکن است برای دستگاه عصبی پیش بیاید که یافتن علت آن‌ها گاه مستلزم پیگیری‌های تشخیصی دقیق و پیچیده است.»

 او می‌افزاید مردم اغلب نشانه‌های عصبی مانند: دوبینی، ضعف در یک دست یا پا، مشکلات گفتاری، سردرد ناگهانی هنگام فعالیت بدنی، بی‌حسی پاها و انگشتان، احساس آشناپنداری (دژاوو) مداوم، دشواری مکرر در برخاستن از صندلی، تغییر صدا، پرش مداوم عضلات، بدگمانی را تا مدتی طولانی نادیده می‌گیرند و آن‌ها را به دردها و ناراحتی‌های ناشی از افزایش سن نسبت می‌دهند یا تصور می‌کنند خودبه‌خود برطرف خواهند شد که این اشتباه است. تایم به نقل از چهار متخصص مغزواعصاب، درباره اینکه کدام نشانه‌ها نیازمند توجه بیشترند و هرکدام ممکن است از چه مشکلی خبر دهند، توضیح می‌دهد.

 نوع خاصی از دوبینی

یکی از نشانه‌های شایعی که اغلب نادیده گرفته می‌شود، دوبینی‌ است که با باز بودن هر دو چشم بروز می‌کند و با بستن هر یک از چشم‌ها برطرف یا بهتر می‌شود. به این عارضه «دوبینی عصبی» گفته می‌شود. این وضعیت با دوبینی تک‌چشمی، یعنی دوبینی‌ که حتی با بسته بودن چشم دیگر، در یک چشم ادامه پیدا می‌کند و معمولا ناشی از مشکلی در خود چشم یا سیستم بینایی آن است، فرق دارد.

به گفته دکتر لوییس کروز ساودرا، متخصص مغزواعصاب، دوبینی عصبی ممکن است علل مختلفی داشته باشد، از جمله ام‌اس، سکته مغزی یا آنوریسم، میاستنی گراویس (نوعی بیماری خودایمنی که موجب ضعف عضلات می‌شود)، تومور مغزی یا عفونت مغزی.

 او می‌افزاید که این نشانه را باید بلافاصله جدی گرفت و اگر ناگهان دچار دوبینی شدید، باید به اورژانس مراجعه کنید. پزشکان اورژانس علائم حیاتی و نشانه‌های هشداردهنده سکته مغزی را بررسی می‌کنند، معاینه چشم و معاینه عصبی انجام می‌دهند و ممکن است تصویربرداری‌هایی مانند سی‌تی‌اسکن سر یا ام‌آر‌آی مغز را تجویز کنند.

ضعف در یک دست یا پا

آیا متوجه شده‌اید که هنگام راه رفتن یک پایتان روی زمین کشیده می‌شود یا می‌لنگید؟ آیا برداشتن فنجان قهوه صبحگاهی یا نوشتن با دست غالب برایتان دشوار شده؟ اگر پاسخ مثبت است، از پزشک وقت بگیرید.

کروز ساودرا می‌گوید: «در درمانگاه بارها از اینکه چه تعداد زیادی از مردم ضعف یک دست یا پا را نادیده می‌گیرند، شگفت‌زده شده‌ام. افراد چند ماه پس از آغاز علائم مراجعه می‌کنند، اما ضعف نشانه‌ای نیست که بتوان آن را نادیده گرفت. بسیاری با خود می‌گویند: فقط یک عصب تحت فشار قرار گرفته، اما علت واقعی ممکن است سکته مغزی، تومور مغزی، اختلالی مانند ام‌اس یا هر نوع التهاب مغزی باشد.»

متخصصان مغز و اعصاب هنگام معاینه بیماران مبتلا به این نوع ضعف، معمولا قدرت عضلات، واکنش‌های بازتابی، هماهنگی حرکات و نحوه راه رفتن را ارزیابی می‌کنند. این بررسی‌ها می‌تواند به کنار گذاشتن برخی علل احتمالی و هدایت روند تشخیص در مسیر درست کمک کند.

 بی‌واکنشی گذرا

افراد مبتلا به برخی مشکلات عصبی گاهی برای چند ثانیه ارتباطشان با محیط قطع می‌شود و سپس، بی‌آنکه چیزی از لحظات گذشته به یاد داشته باشند، به حالت عادی بازمی‌گردند. به گفته کروز ساودرا، این حالت معمولا با تشنج لوب گیجگاهی ارتباط دارد؛ نوعی تشنج که در بخش‌هایی از مغز رخ می‌دهد که برای حافظه کوتاه‌مدت و پردازش هیجان‌ها اهمیت دارند.

او می‌افزاید: «گاهی اعضای خانواده این وضعیت را شرح می‌دهند، زیرا ممکن است خود بیمار واقعا متوجه آن نشود. مثلا می‌گویند: داشتم با او صحبت می‌کردم که ناگهان به نقطه‌ای خیره شد و پس از ۱۰ تا ۱۵ ثانیه دوباره به حالت عادی برگشت. ممکن است خود بیمار نیز بگوید: گاهی گذر زمان را متوجه نمی‌شوم، انگار بخش کوتاهی از روزم را از دست داده‌ام.»

مشکلات گفتاری

سکته مغزی یکی از علل عمده مرگ‌ومیر در ایالات متحده است، اما مردم اغلب نشانه‌های آن را تشخیص نمی‌دهند و مراجعه برای دریافت مراقبت پزشکی را بیش از آنچه باید، به تاخیر می‌اندازند. دکتر انریکه لیرا، مدیر بخش بیماری‌های عروق مغزی دانشگاه آیووا، می‌گوید: «بارها شنیده‌ام که فردی علائم سکته مغزی دارد، اما واکنشش این است: کمی می‌خوابم تا ببینم برطرف می‌شود یا نه.»

علائم سکته مغزی معمولا ناگهانی ظاهر می‌شوند و با اختلال یا از دست رفتن یکی از توانایی‌های بدن بر اثر آسیب مغزی همراه‌اند. یکی از نمودهای آن اختلال در گفتار است. به گفته لیرا، ممکن است فرد کلمات را نامفهوم ادا کند، آهسته سخن بگوید، در یافتن واژه‌ها دچار مشکل شود یا حتی نتواند گفته‌های دیگران را درک کند. او توصیه می‌کند در چنین شرایطی فورا برای دریافت مراقبت پزشکی اقدام شود.

سردرد ناگهانی هنگام فعالیت بدنی

ارزیابی سردرد برای متخصصان مغزواعصاب دشوار است، زیرا ده‌ها علت احتمالی دارد که بسیاری از آن‌ها بی‌خطرند. با این‌ حال، بعضی سردردها نیازمند رسیدگی فوری‌اند. دکتر لیرا می‌گوید اگر سردرد «به‌شکلی غیرعادی شدید و ناگهانی باشد نه اینکه طی چند دقیقه یا چند ساعت به‌تدریج افزایش یابد»، ممکن است احتمال سکته مغزی را مطرح کند و می‌افزاید: «اگر سردرد هنگام ورزش و فعالیت بدنی آغاز شود، به‌اندازه‌ای نگران‌کننده است که باید بی‌درنگ بررسی شود.»

 بی‌حسی پاها و انگشتان

بیمارانی که به‌ دلیل بی‌حسی به دکتر دورش مراجعه می‌کنند، معمولا در پاها یا انگشتان خود دچار این عارضه‌اند. او می‌گوید: «این حالت معمولا نشان می‌دهد که عصب‌ها اطلاعات را آن‌گونه که باید به مغز بازنمی‌گردانند. عصب به‌اصطلاح خواب رفته، دچار اختلال شده یا متاسفانه در برخی موارد از بین رفته است. در نتیجه، اطلاعات حسی از بدن به مغز منتقل نمی‌شود.» از این نظر، بی‌حسی با گزگز متفاوت است. گزگز نوعی احساس سوزن‌سوزن شدن است که از تحریک عصب حکایت دارد.

هنگامی که فردی دچار بی‌حسی است، نخستین اقدام معمولا بررسی‌های جامع برای مشخص کردن عصب‌های دچار اختلال، علت مشکل و بهترین روش درمان است. دورش می‌گوید برخی بیماران در نهایت مبتلا به دیابت تشخیص داده می‌شوند، اما احتمال‌های فراوان دیگری نیز وجود دارد. ممکن است فرد به بیماری ژنتیکی مبتلا باشد یا دستگاه ایمنی بدنش به عصب‌ها حمله کند.

 احساس آشناپنداری مداوم

همه ما آشناپنداری یا «دژاوو» را تجربه کرده‌ایم؛ همان احساس غریب و نامانوسی که گویی یک رویداد پیش‌تر نیز اتفاق افتاده است. با این حال دورش می‌گوید: «اگر مرتب دچار دوره‌های آشناپنداری می‌شوید، بهتر است برای معاینه مراجعه کنید.»

این حالت ممکن است نشانه هشداردهنده تشنج لوب گیجگاهی باشد. دورش به‌تازگی بیماری را درمان کرده است که هر هفته یا هر دو هفته یک‌ بار دچار دوره‌های مکرر آشناپنداری می‌شد، حال آنکه افراد معمولا دژاوو را با چنین بسامدی تجربه نمی‌کنند.

 دشواری مکرر در برخاستن از صندلی

با افزایش سن، افراد معمولا در انجام دادن حرکات روزمره دچار مشکلاتی مانند خشکی بدن یا کندی حرکت می‌شوند. با این‌ حال، برخی مشکلات را باید جدی‌تر گرفت. مثلا اگر مرتبا در برخاستن از صندلی مشکل دارید، بهتر است از پزشک وقت بگیرید.

دورش می‌گوید: «ممکن است مشکل مفصلی در میان باشد، اما باید فرد را به‌دقت بررسی کنیم تا مطمئن شویم عضلات، عصب‌ها یا نخاع او مشکلی ندارند زیرا می‌تواند علائم پارکینسون یا اسکلروز جانبی آمیوتروفیک (ALS) باشد.»

تغییر صدا

متخصصان مغزواعصاب به چند نوع تغییر صدا توجه ویژه دارند. یکی از آن‌ها گفتار کم‌آوا است، یعنی صدای فرد به‌شکلی غیرعادی آهسته یا نفس‌آلود می‌شود. به گفته دکتر الکساندرو اولارو، متخصص مغزواعصاب دانشگاه مریلند، این وضعیت می‌تواند نشانه بیماری پارکینسون باشد.

تغییر دیگر گفتار نامفهوم و بریده‌بریده است که ممکن است از سکته مغزی حکایت داشته باشد.

اولارو می‌گوید تغییر نگران‌کننده دیگر حالتی است که صدا به‌ دلیل تجمع بزاق یا خلط، خِرخِری و آمیخته به صدای مایع به گوش می‌رسد. او توضیح می‌دهد: «افراد کنترل توده عضلانی پشت گلو را از دست می‌دهند و دیگر نمی‌توانند بزاقشان را به‌درستی کنترل کنند. در نتیجه، بزاق پشت گلو جمع می‌شود و هنگام صحبت کردن، انگار در دهانتان آب دارید». بیماری پارکینسون، اسکلروز جانبی آمیوتروفیک و ام‌اس از شایع‌ترین علل این وضعیت‌اند.

 پرش مداوم عضلات

عضلات همه ما گهگاه و معمولا در نقاط مختلف بدن دچار پرش می‌شوند. اولارو می‌گوید گاهی حتی می‌توان «موج‌ زدن عضلات زیر پوست» را دید یا با گذاشتن دست روی عضله، آن را احساس کرد.

با این‌ حال، اگر این فاسیکولاسیون‌ها‌ــ اصطلاح پزشکی پرش‌های عضلانی‌ــ مدام در یک نقطه مشخص رخ دهند، بهتر است موضوع را با پزشک در میان بگذارید. ممکن است فرد به سندرم فاسیکولاسیون خوش‌خیم مبتلا باشد که عارضه‌ای بی‌خطر است، یا بیماری جدی‌تری مانند تنگی کانال نخاعی، اسکلروز جانبی آمیوتروفیک یا پلی‌نوروپاتی دمیلینه‌کننده التهابی مزمن داشته باشد؛ نوعی بیماری خودایمنی که پوشش محافظ عصب‌های محیطی را هدف قرار می‌دهد.

متخصصان مغز و اعصاب معمولا الکترومیوگرافی یا نوار عصب و عضله (EMG) را توصیه می‌کنند؛ آزمایشی الکتریکی برای بررسی عصب‌ها و عضلات که می‌تواند به شناسایی دقیق علت مشکل کمک کند.

 بدگمانی

رفتار و شخصیت افراد ممکن است بر اثر بیماری‌هایی مانند التهاب خودایمنی مغز، زوال عقل پیشانی‌‌ــ‌گیجگاهی یا دیگر اختلالات شناختی تغییر ناگهانی پیدا کند. یکی از نمونه‌های شایع آن بروز ناگهانی بدگمانی است. دکتر کروز ساودرا می‌گوید ممکن است فرد احساس کند تحت تعقیب یا آزار است، کسی علیه او توطئه می‌کند یا شریک زندگی‌اش به او خیانت می‌کند، در حالی‌ که این تصورات هیچ مبنای منطقی ندارند.

متخصصان مغزواعصاب همچنین به مواردی که فردی آرام و جدی ناگهان رفتاری پرهیاهو پیدا می‌کند و بی‌وقفه حرف می‌زند، توجه ویژه دارند. گاهی حتی افراد دچار بیش‌فعالی جنسی می‌شوند و اظهارنظرها یا شوخی‌های نامناسب می‌کنند. حالت عکس آن نیز ممکن است رخ دهد. فردی که همیشه اجتماعی و پرحرف بوده است، ناگهان گوشه‌گیر می‌شود.

زوال عقل ممکن است به شکل بروز رفتارهای وسواسی‌‌ــ‌اجباری نامعمول برای فرد یا رفتارهای مرتبط با انباشت وسایل نیز نمایان شود.